927 nazwisk mieszczan łomżyńskich w perspektywie historycznej (XV – XIX wiek)

dr Małgorzata K. Frąckiewicz


927 nazwisk mieszczan łomżyńskich w perspektywie historycznej

                                              (XV – XIX wiek)

   „Znajomość genezy własnego nazwiska i jego historycznych zaświadczeń może  być powodem szlachetnej dumy, przysparzać ochoty do pracy, pomnożenia dorobku przodków, umiłowania ziemi rodzinnej, w szerszym wymiarze określenia narodowości, przynależności do klasy społecznej, zbadania wielu problemów naukowych”[1].

Wstęp
W niniejszym opracowaniu zostaną przedstawione niektóre[2] historyczne nazwiska łomżyńskie z okresu od XV do XIX wieku, czyli nazwy osobowe, jakimi posługiwali się mieszczanie łomżyńscy, żyjących w mieście we wskazanym okresie. Opracowanie to powstało m.in. na podstawie materiału zaczerpniętego z akt metryk rodzinnych, z których wyekscerpowano obszerny materiał antroponimiczny na potrzeby będącego w przygotowaniu Słownika nazwisk łomżan (XV-XIX wiek)[3]. Ten historyczny materiał z dużym prawdopodobieństwem wskazuje, kiedy dane nazwisko pojawiło się w mieście jako element identyfikujący mieszczanina łomżyńskiego, co z kolei stanowi – wraz z informacjami zawartymi w opisie źródłowym danego antroponimu – pewną wskazówkę do poznania dziejów rodów i rodzin łomżyńskich, które tworzyły społeczność miasta, były jego czynnikiem kulturotwórczym.
Trzeba tu bowiem postrzegać nazwisko jako pewien fakt historyczny, za pośrednictwem którego możemy „stwarzać siebie”, identyfikować swoje predyspozycje, kreować własne życie, ale także życie rodziny, społeczności czy też narodu, do którego przynależymy.
Nazwisko to nośnik:
tożsamości i dziedzictwa,
dziejów i wartości rodzinnych,
dumy,
kultury,
wiedzy o historii społeczności lokalnej.
Nazwisko to szczególny dokument historyczny, fakt historyczny i językowy o niezwykłych walorach poznawczych i kulturowych.

1. Źródła rękopiśmienne z zasobu Archiwum Diecezjalnego i Archiwum Państwowego w Łomży (APŁ) – księgi metrykalne (przykłady)[4]
Księgi parafialne zawierają akta narodzin, zgonów oraz zaślubin. Do 1808 roku księgi te były pisane po łacinie, potem sporządzano je w języku polskim. Od 1868 roku znajdujemy w nich wpisy po rosyjsku. Wiele aktów trudno przeczytać, by zarejestrowane w nich nazwiska łomżan przepisać we właściwej postaci (tzn. w takiej, jakiej używali jej nosiciele danego nazwiska). Jest to związane zwykle ze znacznym zniszczeniem księgi lub nieczytelnym zapisem danego antroponimu.
Oto przykład aktów z ksiąg parafialnych jako oryginalnych materiałów źródłowych:

Akt urodzenia nr 54 z roku 1808

Akt urodzenia nr 54 z roku 1808

Poniżej treść jednego z aktów chrztu (zapis oryginalny z zachowaną dziewiętnastowieczną pisownią):
„Działo się w mieście Łomży dnia iedynastego Listopada roku tysiąc ośmset trzydziestego czwartego o godzinie piątej po południu stawiła się Anna Gawłoska akuszerka z Łomży lat pięćdziesiąt dwa maiąca w obecności Antoniego Mierzejewskiego lat pięćdziesiąt i Filipa Mierzejewskiego lat czterdzieści dziewięć maiący obadwoch malarzy z Łomży i okazała nam dziecię płci męzkiey urodzone w Skowronkach dnia dzisieyszego o godzinie pierwszey popołudniu z Katarzyny Karpińskiey nizamężney lat trzydzieści maiącey. Dziecięciu temu na chrzcie swiętym odbytym w dniu dzisieyszym nadane zostało imie Stanisław. Chrzcił X. Sakowicz a Rodzicami Chrzestnymi byli Filip Mierzejewski z Małgorzatą Gocłowską. Akt ten stawaiącemu i swiadkom przeczytany został pisać nieumieią”( 1834, wpis nr 172).

Akt zgonu nr 164 z roku 1812

Akt zgonu nr 164 z roku 1812

 

Poniżej zaś przedstawiono, również jako przykład, opis jednej z ksiąg, źródła rękopiśmiennego, z którego m. in. zaczerpnięto dane do prezentowanego poniżej materiału antroponimicznego.
Zespół nr 4, sygnatura 1795 – „Księga Aktów zejścia par. Rz. Kat. Łomżyńskiej od roku 1808-1811” – księga w oprawie kartonowej, formatu 206 x 344 mm. Stan zachowania dobry. Składa się z 96 kart, w tym 84 karty zapisane obustronnie w języku polskim. Karty nr 85-96 są puste. Na każdej karcie w prawym górnym rogu znajduje się okrągła pieczęć. Dokument rejestruje 491 aktów zgonów ludności z gminy łomżyńskiej od dnia 30 maja 1808 r. do dnia 28 kwietnia 1811 r. Wszystkie akta sporządził Ignacy Piwowarski – urzędnik stanu cywilnego. Wśród zawartych w niej aktów zgonu ludności wyznania rzymskokatolickiego znajdują się liczne poświadczenia zgonów ludności żydowskiej („starozakonnych”)[5].
W takich księgach znajdują się również akta zapowiedzi określające terminie pierwszego i drugiego ogłoszenia w kościele chęci zawarcia małżeństwa przez nupturientów. Informują one także o takich faktach jak: stan społeczny osób, zawód, miejsce zamieszkania, wiek narzeczonych, imiona i nazwiska ich rodziców, miejsce zamieszkania. Podobne dane dotyczą także zmarłych.
Przedstawione źródła mają wartość badawczą nie tylko dla językoznawców, lecz także dla historyków, genealogów, badaczy dziejów rodzin oraz dla demografów i socjologów czy świadomych i cierpliwych poszukiwaczy korzeni własnego rodu.
Z takich źródeł, jak te opisane wyżej, ekscerpowano przede wszystkim materiał onomastyczny z XVII-XIX[6] wieku, a więc nazwiska mieszczan łomżyńskich, które w obrębie Słownika mają swoje usytuowanie w porządku alfabetycznym i chronologicznym np.:
FISZKOWICZ: Froma[7] Fiszkowicz 1819[8], KAZŁ[9] 43; nazwisko utworzone prawdopodobnie od śrwniem. visch ‘ryba’ formantem –owicz.
POLKOWSKI: Euzebin Polkowski włościanin[10] 1809, KAUŁc[11] 279[12]; Maciej Polkowski cukiernik 1811, KAŚŁ 14; Stanisław Polkowski żołnierz dymisjonowany 1866, KAZŁ 311; nazwisko utworzone od nazwy miejscowości Maz.: Polkowo, dziś Karwowo-Polki, łomż., gm. Radziłów, formantem –ski[13].
WOYDYLAK: Franciszka Woydylak 1866, KAZŁ 299; nazwisko utworzone prawdopodobnie od nazwy osobowej Wojdyła, też Wojdyło lub nazwy miejscowości Wojdyły w pow. mazowieckim, formantem – ak.

2. Terytorium parafii łomżyńskiej a terytorium współczesnej Łomży

Dzisiejsza Łomża jest usytuowana na terenie kilku dawniej istniejących wsi, które kiedyś wchodziły w skład parafii łomżyńskiej. Rodziny lub też krewni noworodków czy zmarłych przybywali z nich do parafii w Łomży, by np. ochrzcić dziecko czy zgłosić zgon kogoś bliskiego, sąsiada, a niekiedy człowieka samotnego. Wsie, z których oni docierali do Łomży, graniczyły dawniej z miastem, znajdowały się w jego otulinie. Jako miejscowości, które współtworzą dzisiaj Łomżę, traktuje się tu następujące dawne wsie podłomżyńskie: Kraskę, Łomżycę[14], Skowronki[15]. Z czasem bowiem weszły one w skład obszaru miasta.
W informacjach źródłowych zawartych w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich znajdujemy bliższe ich przedstawienie, które stanowi podstawę poniższego opisu, przybliżającego i popularyzującego wiedzę o tych miejscowościach, na terenie których obecnie rozpościera się Łomża jako miasto z prawie 600-letnią historią[16].
Kraska – wieś położona 2 km na południowy–zachód od Łomży. Początek tej wsi dał młyn istniejący od XVI w., który pierwotnie nazywał się Lasota[17] od nazwiska właściciela (Lasotta). W 1547 r. właścicielem młyna stał się młynarz królewski Stanisław Kraska[18] i z kolei od jego nazwiska powstała i upowszechniła się nazwa tego młyna, obecnie jest ona nazwą osiedla domów jednorodzinnych, włączonego w obręb miasta.
Łomżyca – miejscowość powstała pod koniec XVI w., niegdyś wieś chłopów książęcych znajdująca się w powiecie łomżyńskim; stanowiła cel wycieczek (podobnie jak Kupiski) dla mieszkańców Łomży, gdyż oddalona była od miasta o 2 km. Dziś to część miasta, jedna z jego kilku dzielnic.
Skowronki – dawniej wieś i folwark w powiecie łomżyńskim, obecnie część Łomży.
W niniejszym opracowaniu są prezentowane wybrane, najczęściej potwierdzone w badanych źródłach nazwiska łomżan z okresu od XV do XIX wieku, którzy zamieszkiwali w tym czasie wymienione miejscowości i samo miasto, tworząc podstawowy zrąb jego społeczności.

3. Nazwisko – nośnik tożsamości ludzi i miejsc

Nazwisko jako pojęcie ma swoje rozmaite opisy. W powszechnym „odczuciu językowym to dziedziczne określenie człowieka, które przechodzi z ojca – rzadko z matki – na dziecko, z męża na żonę, określenie, którym w specyficzny sposób interesują się instytucje społeczne i państwowe[19].
Nazwisko stanowi dla człowieka wartość, dobro, które jest dziedziczone po przodkach jako element charakterystyczny dla całej rodziny, identyfikujący jej członków, świadczący o ich wspólnych korzeniach, więzach rodzinnych, tożsamości.
Dawniej były dwa odstępstwa od reguły jego dziedziczenia. Otóż w przypadku dzieci panieńskich niemowlę przyjmowało nazwisko matki, natomiast gdy rodzice dziecka nie byli znani, nazwisko nadawały niemowlęciu władze administracyjne bądź szpitalne.
Podstawową funkcją nazwiska jest wyróżnienie danej jednostki w środowisku ludzkim, czyli jej identyfikacja. Obecnie oczywistym wydaje się posiadanie nazwiska i nie istnieje możliwość istnienia człowieka bez tego podstawowego elementu naszej tożsamości. W przeszłości nieco inaczej niż obecnie radzono sobie z rozróżnianiem ludzi, co kodują źródła.

4. Nazwiska łomżyńskie ze źródeł Archiwum Diecezjalnego i Archiwum Państwowego w Łomży

Wiele spośród współczesnych nazwisk łomżan potwierdzonych zostało jako te, które pojawiły się w mieście wraz ze swoimi nosicielami np. w XVII czy XIX wieku. Poniżej przedstawiono ich listę.

Lista wybranych nazwisk, które pojawiły się w Łomży w XVII wieku:
Abrahamowicz, Abramowicz, Adamowicz, Aurifaber, Bagiński, Baykowski, Balewicz, Basik, Bąk, Bąkowski, Bialik, Białek, Białkowicz, Białobrzeski, Białucki, Biały, Biegalik, Bieskowic, Bobrowski, Bonus, Borawski, Borek, Borkowski, Borowski, Braxator, Brodzik, Brokowski, Bronakowski, Bronowicz, Bronowski, Bruszewski, Brzeziński, Bukowski, Całka, Chirurgus, Chmura, Choiński, Chojka, Chojnowski, Cholewski, Chomętowski, Chrzanowski, Chrzan, Chrzanowski, Ciborowski, Cichocki, Cieśla, Cieślik, Czajka, Czajkowski, Czarniawski, Czermieński, Czerwiński, Czyżewski, Danowski, Dardziński, Dąbrowski, Dedo, Dębowski, Dmiński, Duchnowski, Duda, Dudzik, Dudziński, Dusza, Dymnik, Dymowski, Dziedo, Dziedowicz, Dzierżanowski, Falczak, Farmacopola, Ferenc, Filoch, Flak, Gacki, Gajda, Gajdzik, Gajdziński, Gajewnik, Garnuszewski, Gesek, Gębalik, Gierwat, Giza, Głowacz, Godzięba, Golan, Golik, Gorgon, Gosiewski, Gosk, Goszewski, Grącki, Grobka, Grochowicz, Grochowski, Grodkowski, Gromacki, Grotowski, Gruszka, Grzela, Grzelak, Grzybowski, Iglarz, Iwanowski, Jabłoński, Janicki, Janowski, Jarnutowski, Jarosiński, Jasiński, Jastrzębski, Jemielity, Jesionek, Jeżewicz, Kaczorek, Kaczyński, Kakowski, Kalinowski, Kałdunek, Kamiński, Kapłonek, Karkowski, Karpiński, Karwowski, Kędzierski, Kisiołek, Klepacki, Klimas, Klimek, Kobylewski, Kordasz, Kosiński, Kotek, Kowalczyk, Kowalewski, Kowalik, Koza, Kozłowski, Koźlik, Kożuszek, Krajewski, Krakowski, Kramarz, Kramkowski, Kraszewski, Krawczyk, Krawiec, Kret, Krupiński, Krystofowicz, Kucharz, Kuchta, Kukliński, Kulik, Kurpiewski, Kwapis, Lawendowski, Leszczeński, Leszczyński, Lewicki, Lipski, Lisiewski, Łempicki, Łoś, Makowski, Maksymowicz, Maleszewski, Malinowski, Markowski, Masłowski, Matlak, Mężeński, Miarka, Michacki, Mieczkowski, Miecznik, Mierkowski, Mikucki, Mławski, Młynarz, Modzelewski, Molitor, Moszczyński, Mościński, Mroczkowski, Mucha, Mularz, Niedźwiedzki, Nieskorski, Nieskurski, Nosek, Nowak, Obrycki, Obuchowski, Ochotka, Okrasa, Okurowski, Opęchowski, Ostaszewski, Ostrowski, Owczak, Pac, Pastor, Pawłowski, Pasznik, Peczyński, Perkowski, Piątek, Piątkowski, Piechociński, Piotrowski, Piszczatowski, Piwowar, Plaga, Plewa, Płocharz, Podgórski, Podobała, Popczyk, Popek, Popławski, Poświata, Poświecik, Prochenkowicz, Prusak, Prusiński, Przygoda, Ptaszek, Radomski, Rataj, Ratuski, Rogal, Rogalski, Rojek, Roa, Romanowski, Ropel, Ropelik, Rosiński, Roskowicz, Rostek, Rostkowski, Roszkowski, Rozański, Roziński, Rudnicki, Rusin, Rutkowski, Rybak, Rybiak, Rychliczek, Rychlik, Rymarz, Rynkiewicz, Rzezak, Sadowski, Safranek, Salewski, Sartor, Sasin, Sępik, Sidlik, Siemiński, Sierzput, Sierzputowski, Sikorski, Siuchno, Skopek, Skrzydło, Smoleń, Smugorzewski, Sobocki, Sobolewski, Socha, Spinek, Spytkiewicz, Stalmach, Staniura, Stelmach, Suchorog, Sudrawski, Sulewski, Suliński, Sumowski, Surawski, Surma, Surtor, Swejk, Sypniewski, Szulc, Szulk, Szumowski, Szydło, Szymański, Szymborski, Ścianka, Ślusarz, Śmiarowski, Świder, Świderski, Tabędzki, Tandecik, Tandeta, Tracz, Trela, Trelak, Trojanowski, Truchanowski, Truszkowski, Trwoga, Tułaj, Tupta, Turzyński, Waniewski, Wąchała, Wądołowski, Wąsik, Wdziekoński, Wesołowski, Wieczorek, Wiecznik, Wierzejewski, Więckowski, Wilczek, Wiśniewski, Witek, Witkow, Witkowicz, Witkowski, Włodkowski, Wodka, Woszczynka, Woziwodka, Woźnica, Woźny, Wróbel, Wróblewski, Wysocki, Wyszyński, Zabłocki, Zaborowski, Zaczek, Zagajny, Zagroba, Zając, Zalewski, Zaręba, Zatorski, Zdun, Zdunek, Zduńczyk, Ziółkowski, Zwierzchowski, Zygmuncik, Żebrowski, Żukowski, Żurawski.

Lista wybranych nazwisk, które pojawiły się w Łomży w XIX wieku[20]:
Abramowski, Abramski, Anicki, Ankielowicz, Arciszewski, Arunowicz, Asz, Bajkiewicz, Baranowicz, Baranowski, Bendet, Bielawicz, Biernacki, Blusiewicz, Boruch, Bruliński, Brzoza, Bursztyn, Burzyński, Butkiewicz, Cejzik, Cędrowski, Chaimowicz, Ciecierski, Ciołkowski, Cwaliński, Cybula, Cybulski, Czarka, Dardziński, Dawidowicz, Dąbkowski, Doda, Dodziński, Domański, Domaszewski, Dylewski, Dzieniszewski, Est, Exelerowicz, Eychel, Feszkowski, Flatan, Frąckiewicz, Frej, Gabowicz, Gazicki, Gliński, Gniazdowski, Gontarski, Granatowski, Grosfeld, Grudzień, Grudziński, Grzesiak, Gutman, Hasiński, Hatan, Herszk, Herszkowicz, Holland, Horodzyn, Izrael, Izraelowicz, Jabłonka, Jakobe, Jakubowicz, Jamiołkowski, Jankielowicz, Januszkiewicz, Jarząbek, Jeger, Jeleń, Joszko//Jośko, Judkowicz, Kadzidło, Kania, Kielmanowicz, Kłos, Kobielski, Kochanowski, Kohn, Konarzewski, Kopczyński, Korpaczewski, Korytkowski, Korzeniowski, Kossowicz, Kotowski, Krajanka, Kropiewnicki, Kuberski, Kukawka, Kupiecki, Lachowski, Lemański, Lew, Lewandowski, Lewin, Lewinowicz, Lewiński, Lewko, Leyba, Leybowicz, Leyzerowicz, Leyzor, Lichomski, Lipiński, Lipkowski, Maciatowicz, Maciejeski, Marcinowski, Marczyk, Maśliński, Meyer, Miarowski, Michałowski, Miklaszewski, Mikulski, Miller, Mioduszewski, Mocarski, Mortek, Mortkowicz, Moszek, Moszkowicz, Mrozowicz, Mrówczyński, Murach, Muszyński, Napiórkowski, Napiwocki, Nejs, Nerkowski, Neumark, Ninkiewicz, Nowiński, Ołdakowski, Orzełek, Pawelski, Perła, Piekarski, Pietraszewski, Pogroszewski, Pol, Polkowski, Połończyk, Porycki, Przybyłowski, Pusz, Raczkowski, Rafałowicz, Rapnicki, Ratyński, Raulin, Repliński, Rotszyld, Roza, Rozanowicz, Rybicki, Rzotkiewicz, Szmidt, Sendacz, Serafiński, Sipowski, Siwik, Skowroński, Słomka, Sojkowski, Stromski, Strzelecki, Sucharowski, Supiński, Szabłowski, Szafrański, Szlamowicz, Szmulowicz, Szmuyło, Szpakowski, Szudrawski, Szymonowicz, Świetliński, Święszkowski, Tchórzewski, Texel, Trepanowski, Trzciński, Trzeciak, Twardowski, Tykocki, Wądrak//Wędrak, Wesołek, Wigdorowicz, Wiszowaty, Wybrańczyk, Wyrwas, Wyrzykowski, Zabiłowicz, Zacharowicz, Zaleński, Zelk, Zelmanowicz, Zieliński, Żelazny.
Siedemnastowieczny i dziewiętnastowieczny materiał roboczy z przygotowywanego do druku Słownika nazwisk łomżan XV-XIX w. zawiera historyczne nazwiska, pośród których wielu czytelników znajdzie zarówno swoje, jaki i znane sobie nazwiska współczesnych mieszkańców miasta nad Narwią. Ich przodkowie prawdopodobnie osiedlili się w mieście w XVII czy też w XIX wieku. W opracowaniu słownikowym wyzyskano dodatkowe informacje, jakie zapisano w źródłach, ilustrując za ich pośrednictwem łomżyńskie mieszczaństwo. Przyjrzyjmy się kilku tak opracowanym hasłom słownikowym:

ABRAMSKI: Zelk Abramski kramarz 1831, APŁ z. 169; nazwisko utworzone formantem
–ski od hebr. Abram ‘mój ojciec jest wzniosły’ (za: SEM[21] cz. 2, s. 1).
BAJKIEWICZ: Teofil Bajkiewicz wyrobnik 1876, KAŚŁ[22] 38; nazwisko utworzone
od ps. bajać ‘łgać, pleść’ (za: SEM cz. 1, s. 3) lub od bajka ‘baśń, plotka’ (za: SHNO[23] s. 2 2) formantem –ski.
CIECIERSKI: Andrzey Ciecierski mayster kunsztu ciesielskiego 1811, KAZŁ 466; Mateusz Ciecierski wyrobnik 1868, KAZŁ 216; nazwisko utworzone od nazwy miejscowości Maz.: Cieciersko, dziś Cieciersk, ciech., gm. Raciąż; Śl: Ciecierzyn, opol., gm. Byczyna (za: SEM[24] cz. 3, s. 27) lub od nazwy heraldycznej Ciecierza od cietrzewia ‘samica cietrzewia’ (za: NMK[25] s. 91) formantem –ski.
CYBULA: Jankiel Izraelowicz Cybula handlarz wiktuałow 1829, APŁ z. 169; nazwisko utworzone od cebula ’roślina’ (za: SEM cz. 1, s. 26), też od nazwy miejscowości Wlkp: Cebula, Cebulice, dziś Chlebowice, gm. Głowno (za: SEM cz. 3, s. 20).
DĄBKOWSKI: Heronim Dąbkowski sługa dworski 1809, KAUŁ 244; 1810, KAŚŁ 63; nazwisko utworzone od nazwy miejscowości Maz: Dąbek, ostroł., gm. Troszyn (za: SEM cz. 3, s. 34) formantem –owski.
FREJ: Teresa Frej akuszerka 1865, KAZŁ 267; nazwisko utworzone od fryj ‘zaloty’, fryjować ‘oddawać się rozpuście’ (za: SEM cz. 1, s. 68), też od niem. nazwy osobowej frei ‘wolny, swobodny’ (za: NMK s. 125).
GRZESIAK: Szymon Grzesiak flisak (lub marynarz) 1868, KAZŁ 117; nazwisko utworzone od imienia Grzegorz, z gr. grigorios ‘troskliwy, czuwający’ (za: SEM cz. 2, s. 49) formantem –ak.
JANUSZKIEWICZ: Józef Januszkiewicz mayster kunsztu szefcowskiego 1809, KAUŁ 301; Antoni Januszkiewicz murarz 1875, KAŚŁ 70; nazwisko utworzone od Janusz, formy im. Jan (za: SEM cz. 2, s. 60) formantem –ewicz.

Znajdujemy powyżej przegląd kilku haseł słownikowych z opracowaniem. Wskazują one na zawartość informacji, jakie służą charakterystyce źródła materiałowego, nosicieli danego antroponimu i objaśnieniu etymologii danej nazwy osobowej, która ujawnia jej pochodzenie. Dane te potwierdzają, że na terenie parafii łomżyńskiej zamieszkiwała ludność polska, żydowska, niemiecka, rosyjska, tworzące społeczność wielonarodowościową i wielokulturową.
Poniżej zamieszczono wykaz 927 wybranych historycznych nazwisk łomżyńskich jako przegląd antroponimów, które w okresie od XV do XIX wieku identyfikowały członków społeczności Łomży. Obecnie wiele z nich nadal noszą mieszkańcy tego miasta.

Abrahamowicz - BielickiBiernacki - Chmura

Choiński - Domaszewski

Drogosz - Gawłowski

Gawroński - Gzowski

Hajduk - Jurczak

Jurga - Kołakowski

Kołodziej - Kucharz

Kuchta - Maciatowicz

Maciejeski - Moszczyński

Moszek - Pawelski

Pawłowski - Przystawski

Przytulski - Rusin

Rutkowski - Sobocki

Sobociński - Szpakowski

Szreyter - Tupta

Turzyński - Wybraniec

Wybrańczyk - Żurawski

Powyższe zestawienie tabelaryczne ukazuje 927 nazwisk, które w okresie od XV do XIX wieku nosili łomżanie. Jak zauważą to współcześni łomżanie, wiele z tych nazwisk do dziś noszą ich bliscy, znajomi, sąsiedzi. Mamy tu bowiem do czynienia z nazwiskami łomżyńskimi, charakterystycznymi dla Łomży.
Tak przedstawiony materiał antroponimiczny[28], jako fakt historyczny i „wartość społeczna”[29], może stać się motywem do sięgnięcia w głąb dziejów własnej rodziny i do bardziej świadomego rozpoznawania historii i współczesności środowiska miejskiego Łomży. Warto o to zabiegać, bowiem nazwisko jest „swoistym dokumentem historycznym, świadczącym o ciągłości rodowej”, z tym wiąże się też fakt, że „Dla każdego z nas jest cennym dziedzictwem, stanowi niematerialną wartość dziedziczoną po przodkach; nierzadko może ono sporo powiedzieć o korzeniach naszej rodziny”[30].
Pośród łomżan istnieje znaczne poczucie wartości nazwisk, jakie noszą. Przekonałam się o tym, kiedy kwestowałam na Starym łomżyńskim cmentarzu. Niektórych darczyńców pytałam o nazwisko. W odpowiedzi słyszałam: Białek, Cwalina, Dąbrowski, Konopka, Kossakowski, Kozikowski, Makowski, Mioduszewski, Niksa, Szymański… Jedna z pań podała nazwisko Kozak. Wiedziała, że nosi stare łomżyńskie nazwisko. W swoim materiale badawczym znalazłam taką o nim informację:
KOZAK: Mathias Kozak kupiec łomżyński 1593, APŁ zbiór Kapicjana; Zofia Kozak 1608, MBŁ 52; Marianna Kozak Kijowska, ojciec Michaelis genere Kozak Kijowski 1740, LBŁ 270; Albert Kozak 1755, LMŁ 1908; nazwisko utworzone od koza, kozak (za: SEM cz. 1, s. 124).

Wiele[31] innych nazwisk łomżyńskich posiada swoją równie bogatą i udokumentowaną historię.

Przywołane w niniejszym opracowaniu antroponimy stanowią pewną kanwę systemu nazewniczego[32], który wskazuje na specyfikę łomżyńskich nazw osobowych[33]. Prezentowany materiał jest publikowany jako swego rodzaju wstęp do zaakcentowania bogactwa i swoistości nazwisk mieszczan łomżyńskich, próbka bazy materiałowej zachęcająca do poszukiwania i odkrywania własnych korzeni, lecz przede wszystkim stanowi reprezentację bogatego materiału historycznego do budowania świadomości o niezwykłej, udokumentowanej (m.in. w materiale onomastycznym) historii miasta, która zobowiązuje nie tylko do pamięci.
Jako myśl przewodnią własnych dociekań badawczych, jeszcze raz przywołam słowa ku refleksji wszystkich zainteresowanych historią rodzinną:

„Cóż więcej mam, prócz imienia?
Mam je bardziej niż ciało, bo ciało
się rozsypie, a imię pozostanie”[34].

Słowa te można potraktować jako zobowiązanie do wiernej pamięci o przodkach, ale także podstawę do budowania własnego dobrego imienia, jakie po sobie ku pamięci pozostawimy, także jako łomżanie.
Hanka Bielicka kiedyś powiedziała:
„Zawsze byłam typową dziewczyną z Łomży, która prze do przodu. Nigdy nie zapominam, że pochodzę z małego miasta. Szczycę się tym, bo tam rosną najmocniejsi ludzie”[35].

Cytujący tę wypowiedź zauważył, że: „te słowa są świadectwem przywiązania i sympatii Hanki Bielickiej do jej rodzinnego miasta”[36]. Jednak wydaje się, że przede wszystkim przemawia przez nie głęboka świadomość wartości społeczno-kulturowych, jakie tworzyły aurę nadnarwiańskiego grodu, miejsca ścierania się kultur i religii, tętniącego życiem, zanurzonego w tradycji i historii, miasta z przeszłością stolicy powiatu i guberni, „jednego z ładniejszych w Królestwie”[37].
Na przestrzeni wieków, za tym niepowtarzalnym, jedynym w swoim rodzaju zgiełkiem miejskości Łomży, stali konkretni ludzie: indywidualiści, społecznicy, inteligenci, członkowie znanych rodów i rodzin łomżyńskich (np. Abramowiczowie, wielopokoleniowe i liczne rodziny żydowskie Brzozów i Choyków, Dąbrowscy, Iwaniccy, Kamińscy, Kłysowie, ród Kokoszków, Łubowie, Śmiarowscy, kolejne pokolenia rodziny Trzasków i Tyszków, Wagowie, Zapertowie, Zduńczykowie, Żebrowscy…), osoby wychowane w duchu wiary i tradycji, ludzie pospolici i wykształceni, po których zostało dobre imię, dopominając się pamięci i szacunku dla spuścizny przodków: powstańców, żołnierzy, lekarzy, nauczycieli, profesorów, pasjonatów, sportowców, cukierników, piekarzy, kowali, szewców, strażaków, dzierżawców, farbiarzy, malarzy, karczmarzy, kramarzy, handlarzy żelaza i materiałów bławatnych, akuszerek; kawalerów i mężów, panien, żon i wdów, synów i córek, w Łomży dawniej zamieszkałych, złączonych tym wyjątkowym miejscem swego życia.

Przypisy:
[1] E. Breza, Nazwiska Pomorzan. Pochodzenie i zmiany, t. III, Gdańsk 2004, s. 9.
[2] Czytaj: wybrane, czyli te, które są najczęściej potwierdzane w źródłach z XV-XIX i XX-XXI wieku.
[3] Na temat tego materiału antroponimicznego informowano w pierwszym artykule. Zob.
Najstarsze nazwiska łomżyńskie, w: historialomzy.pl
[4] W niniejszym opracowaniu zostały przywołane jedynie wybrane źródła, które są
reprezentatywne dla wszystkich wykorzystanych do zgromadzenia materiału badawczego.
[5] Jest to cecha specyficzna tego źródła.
[6] Słownik zaś zawiera materiał rejestrowany w różnych źródłach od XV wieku.
[7] Tu imię (utworzone od hebrajskiego imienia Efraim; za: L. Dacewicz, Antroponimia Żydów
Podlasia w XVI-XVIII wieku, Białystok 2008, s. 122) wskazuje na pochodzenie osoby zmarłej, która przynależała do łomżyńskiej społeczności żydowskiej.
[8] Wskazanie na rok, w którym zapisano dane nazwisko w materiale archiwalnym. Daty
sporządzenia aktu są dokładne, a więc podają dzień, miesiąc, rok i godzinę.
[9] Skrót nazwy źródła – Księga aktów zgonu w Łomży (KAZŁ).
[10] Dodatkowe określenie identyfikacyjne osoby, które wskazują wykonywany przez nią zawód,
pełnioną funkcję społeczną czy określają relację rodzinną między osobami.
[11] Skrót nazwy źródła – Księgi aktów urodzenia w Łomżycy.
[12] Numer aktu, z którego zaczerpnięto dane nazwisko.
[13] Ponieważ Słownik to opracowanie językoznawcze, dlatego pojawiają się w nim informacje
etymologiczne i słowotwórcze, które wskazują na znaczenie danego nazwiska i na jego budowę.
[14] Część Łomżycy i Kraska były wsiami czynszowymi (daw. «wieś, której mieszkańcy byli
zobowiązani do płacenia czynszu w zamian za użytkowanie ziemi»); zob. http://sjp.pwn.pl/sjp/wieś_czynszowa; 2536271
[15] Łomżyca i Kraska to obecnie nazwy dzielnic Łomży. Skowronki zaś to nieoficjalna nazwa
osiedla, rejonu miasta, zachowana w pamięci i będąca do dziś w użyciu starszych jego mieszkańców.
[16] W 2018 roku Łomża będzie obchodziła 600-lecie nadania jej praw miejskich.
[17] W Słowniku nazwisk łomżan XV-XIX w. zarejestrowałam następujące informacje: LASOTA:
Stanisław Lasota 1472, ŁT III 218 (skrót ten wskazuje na opracowanie Tymienieckiego, który
przywołał to nazwisko na podstawie źródeł historycznych); Jan Lasota 1690, KAŚŁ 76;
Jadwiga Lassota 1704, LBŁ 788; nazwisko utworzone od las (za: SEM cz. 1, s. 140) formantem
-ota. Współcześnie to nazwisko naszą mieszkańcy Łomży.
[18] W moim Słowniku nazwisk łomżan XV-XIX w. zanotowałam: KRASKA: Adam Krasko 1781,
KACŁ 1; Kielman Noskowicz Kraska 1827, APŁ z. 169; Jadwiga Kraska 1743, LBŁ 161;
Mortek Kraska 1896, KS; nazwisko utworzone od kraska: ‘1. zdrobnienie od krasa; 2. pisanka; 3. gat. ptaka’ (za: SHNO t. I, s. 207). Forma żeńska: Katarzyna z Rożyńskich Kraskowa 1811, KAZŁ 16. Obecnie w Łomży żyją osoby noszące to nazwisko.
[19] K. Rymut, Nazwiska Polaków, Kraków 1999, s. IX.
[20] Współcześni łomżanie do dziś noszą wiele z nich np. Lemański, Lichomski, Supiński.
[21] Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych, red. 
A. Cieślikowa, M.
Malec, K. Rymut, cz.3: odmiejscowe nazwy osobowe, oprac. Z. Kaleta przy współudziale E.
Supranowicz i J. Szymowej, Kraków 1997.
[22] Księgi aktów ślubu w Łomży.
[23] Abramowicz Z., Citko L., Dacewicz L., Słownik historycznych nazw osobowych Białostocczyzny (XV –XVII w.), Białystok 1997.
[24] Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw…, dz. cyt., s. 60.
[25] M. Jaracz, Nazwiska mieszkańców Kalisza od XVI do XVIII wieku, Bydgoszcz 2001.
[26] Materiał antroponimiczny zawarty w tabeli stanowi część nazwisk zaczerpniętych z wielu
źródeł archiwalnych, których pełną reprezentację wpisano do Słownika nazwisk łomżan autorki niniejszego opracowania (jego promocja już wkrótce).
[27] Plus wskazuje na wiek, w którym dane nazwisko pojawiało się w materiale archiwalnym, a
więc jest poświadczone w źródłach.
[28] Szczegółowe informacje o poszczególnych nazwiskach wraz ze wskazaniem źródeł
archiwalnych zainteresowani znajdą w moich publikacjach oraz w tekstach sukcesywnie
zamieszczanych na stronie historialomzy.pl
[29] M. Boruta, Nazwisko. Tożsamość i więzi rodzinne. Interdyscyplinarne konteksty socjologii
rodziny, Kraków 2008, s. 8
[30] J. M. Zawadzki, 1000 najpopularniejszych nazwisk w Polsce, Warszawa 2002, s. 5.
[31] Stworzyłam ich rejestr, który zawiera ponad 4,5 tys. nazwisk.
[32] W moim opracowaniu pt. 221 historycznych nazwisk mieszczan łomżyńskich. Trop do
poszukiwań genealogiczny, Łomża 2015, znajduje się odniesienie do stanu obecnego i do
frekwencji onimów, które historycznie zapisały się jako najczęściej występujące nazwiska
łomżan.
[33] Np. jakiś czas temu na klepsydrze wywieszonej przy łomżyńskiej katedrze widziałam
nazwisko Jegier (nazwisko to przyjęło postać zgodną z fonetyką mazowiecką i przejęło z niej
w zapisie miękkie g’), zaś w Słowniku odnotowałam: JEGER: Mikołaj Jeger 1829, KAUŁ
195 (czyt. nazwisko utworzone od śrwniem. jegere, jeger ‘myśliwy’. Podobnie było w
przypadku nazwiska Doda niedawno odczytanego na klepsydrze informującej o śmierci
dziewięćdziesięcioletniej mieszkanki Łomży, na której zapisano: śp. Janina Krasnożona z
domu Doda, zaś w Słowniku zarejestrowałam: DODA: Anna Doda 1814, KAZŁ 25.
[34] Celan P., Imiona przez Żydów polskich używane, red. L. Kośka, Kraków 2002, s. 33.
[35] http://www.narew.info/6,10191-typowa_dziewczyna_z_lomzy_-
_wspomnienie_o_hance_bielickiej.html
[36] Tamże.
[37] J. Borzym, Pamiętnik podlaskiego szlachcica, Łomża 2009, s. 74.

Informacja od redakcji:
Autorka artykułu dr Małgorzata Frąckiewicz od lat prowadzi badania naukowe związane z językoznawczym opisem i identyfikacją nazwisk łomżyńskich na przestrzeni minionych wieków, jednak z uwagi na liczne zobowiązania zawodowe nie zajmuje się badaniami genealogicznymi.
W przypadku związanych z treścią artykułu indywidualnych zapytań od czytelników w sprawach dotyczących szczegółów historii ich nazwisk rodowych, korespondencję należy kierować na maila:
bractwo.lomza@o2.pl.

Redakcja serwisu.

6657 Ogólnie 9 Dziś
  
 

11 Komentarzy

  1. kowin
    20 listopada 2015  10:25 przez kowin Odpowiedz

    Koleżanko Małgorzato,
    Twoje prace związane z badaniami językoznawczymi i onomastycznymi historii łomżyńskich nazwisk są z punktu widzenia 600. letniej historii Łomży bezcenne i należy mieć tylko nadzieję na szerokie ich wykorzystanie i rozpropagowanie.
    SZCZERE GRATULACJE.
    Wojciech Winko
    Łomżyńskie Bractwo Historyczne

  2. 20 listopada 2015  18:20 przez Tadeusz Odpowiedz

    Gratulacje. Ciekaw jestem w jakich okolicznościach i w którym roku pojawił się Dzwonkowski w Łomży? Ja pojawiłem się tam w 1956 r. , ale już od 40 lat nie mieszkam

  3. Henryk Sierzputowski
    20 listopada 2015  23:25 przez Henryk Sierzputowski Odpowiedz

    W mojej miejscowości z której pochodzę 8 km od Łomży na wschód, do dziś mieszkają Dzwonkowscy.Tadeusz jeden z tej rodziny wyemigrował i mieszka gdzieś w okolicach Warszawy. Kiedy pojawili się w Łomży? Nie wiem.Tam skąd pochodzę pamiętam ich od zawsze. Trzeba zabrać się za genealogię i znaleźć korzenie swojej rodziny.

  4. Małgorzata
    21 listopada 2015  9:51 przez Małgorzata Odpowiedz

    Szanowny Panie Tadeuszu,
    nazwisko Dzwonkowski, w odniesieniu do mieszczan łomżyńskich, pojawia się w źródłach (zob. "Regestra Thelonei Aquatici Vladislaviensis Saeculi XVI", wyd. S. Kutrzeba i F. Duda, Kraków 1915) w roku 1560; zapisano tam:
    Stanislaus Dzwonkowski de districtu Lomzensi 1560, s. 157; 1561, s. 191. Następnie w archiwach łomżyńskich poświadczeni są: Tomasz Dzwonkowski 1769, KAUŁ 1015; Mateusz Dzwonkowski 1771, KAUŁ 1116; Karol Dzwonkowski 1868, KAZŁ 249; nazwisko utworzone od nazwy miejscowości Dzwonki, Dzwonkowo (za: SHNO t. 1, s. 88) formantem –ski.
    Forma żeńska: Alexandra z Grochowalskich Dzwonkoska 1810, KAZŁ 398; Paulina Dzwonkowska 1829, KAUŁ159; Franciszka Dzwonkowska 1865, KAZŁ 268; Kassylda Michalina Dzwonkowska 1875, KAŚŁ 55.
    Z pozdrowieniem,
    Małgorzata Frąckiewicz

  5. Czesław Rybicki
    22 listopada 2015  8:18 przez Czesław Rybicki Odpowiedz

    Dla każdego lub prawie każdego poszukującego korzeni coś ciekawego. Gratuluję pasji, której efekty w części widać w tej pracy. Krótka refleksja i wyobrażenie: Ile to zajęło czasu
    i energii?

  6. 21 stycznia 2017  15:16 przez Anna Odpowiedz

    Pani Małgorzato nazwisko moich przodków znajduje się na Pani liście łomżyniaków od XVIII wieku od dłuższego czasu szukam jeszcze odleglejszych korzeni proszę podpowiedzieć do jakich drzwi pukać żeby się do 😀pozdrawiam.

  7. Małgorzata
    23 stycznia 2017  20:45 przez Małgorzata Odpowiedz

    Szanowna Pani,
    zapraszam do Łomżyńskiego Towarzystwa Naukowego im. Wagów w Łomży (ul. Długa 13). Postaramy się pomóc.
    Z pozdrowieniem,
    Małgorzata Frąckiewicz

  8. 12 lutego 2017  3:36 przez Ryszard Odpowiedz

    odtwarzam historie rodzinne - mój ojciec Kazimierz doszedł na piśmie do połowy XVIII wieku ale to w zbiorach biskupstwa Łomżyńskiego , jako, że ciążymy tą gałęzią do Ostrowi gdzieś ok. XIV w,. Ale druga część rodziny broniąca północy Mazowsza ciągnie się aż po Augustów.. Pochodzimy z Wielkopolski ale losy wojów spod chyba Inowrocławia rozrzuciły nas od Władysławowa nad Bałtykiem po Piotrków Trybunalski jako miasto sejmików. Na razie na wschód najdalszy to Pińsk z ojcem kolegium jezuickiego Wojciechem Dzieniszewskim - tym od św. A. Boboli i herb na Litwie po granicą łotewską i na suficie kościoła na Kahlenbergu. Oprócz rycerki zajmowaliśmy się produkcją dobrego miodu ( dzienienie). Pozdr. R. Dzieniszewski

  9. 16 lutego 2017  14:12 przez Jacek Dobrowolski Odpowiedz

    Szanowna Pani, Dzięki za tak ciekawe opracowanie. Moja Matka była z d. Opęchowska herbu Topór. Najstarszy przodek o którym coś wiemy to Walenty Opęchowski (de Opechowo) właściciel Baczy Mokrych ur. w 1728 r. Ponoć księgi parafialne z Opęchowa i Kleczkowa są w biskupstwie w Łomży. Byłbym wdzięczny za radę czy są łatwo dostępne. Żebrowski w swej pracy o osadnictwie łomżyńskim podaje Opęchowskich jako średniowiecznych osadników, ale czy było gdzieś wcześniejsze Opęchowo, prócz tego, które założyli między Kleczkowem a Troszynem? I kiedy tam się pojawili? Byłbym Pani bardzo wdzięczny za pomoc. I jeszcze jedno - etymologia nazwiska, czy od opąchać-obwąchać?

    • Małgorzata Frąckiewicz
      22 października 2017  16:09 przez Małgorzata Frąckiewicz

      Szanowny Panie,
      w ramach projektu MNiSW realizowanego przez ŁTN im. Wagów w Łomży dotarłam do nowych źródeł informacji o osobach noszących nazwisko Opęchowski. Przekazuję je do wglądu. Jeśli bedą potrzebne szczegóły, proszę o kontakt z ŁTN-em.
      Nazwisko Opęchowski należy interpretować jako powstałe od opąchać 'obwąchać', jak Pan je wywiódł, lub od nazwy miejscowej Opęchowo (ostroł., gm. Troszyn), co potwierdza ekscerpt z aktów metrykalnych parafii św. Trójcy w Łomży:
      (OPĘCHOWSKI) Forma żeńska: Bronisława Opęchowska córka Jana córka zmarłego obywatela wsi Opęchowo gminy Troszyn Powiatu Ostrołęckiego wyznania rzymskokatolickiego 1893, AMPśT 10.
      Kolejna informacja została zaczerpnięta z Akt sejmikowych łomżyńskich:
      OPĘCHOWSKI: Laurentius Opechowski – 1610; Józef, Marcin, Szymon Opęchowscy – podpisani pod aktem z listopada 1672 r.; Maciej Opęchowski – uczestnik sejmu antekonwokacyjnego w Łomży, obradującego 6 lutego 1764 r. w związku z elekcją następcy zmarłego Augusta III króla Polski.

  10. Małgorzata
    16 lutego 2017  16:24 przez Małgorzata Odpowiedz

    Panie Ryszardzie,
    gratuluję wiedzy o własnych korzeniach i świadomości swojej tożsamości. Zapraszam do kontaktu z Łomżyńskim Towarzystwem Naukowym im. Wagów w Łomży i do uczestnictwa w naszych spotkaniach genealogicznych z cyklu "Skąd nasz ród".
    Z pozdrowieniem,
    Małgorzata Frąckiewicz

Zostaw komentarz

Twój e-mail nie zostanie opublikowany.

Karciarstwo

Gry hazardowe pociągają niektórych dzisiaj tak samo, jak pociągły ich pradziadków sto lat temu. Jeśli byśmy w poniższym artykule obok słowa „karty” dodali „jednoręki bandyta”, czy [...]