Dzieje Łomży. Tysiącletnie. Rozdział IX

Rozdział IX. WYZNANIA

A. RZYMSKOKATOLICKIE

I. Przynależność diecezjalna

Struktura kościelna w Polsce była przez wieki uporządkowana i niezmienna. Granice diecezji pokrywały się z terytorium administracji państwowej. Łomża leżała na Mazowszu, przeto wchodziła w skład diecezji płockiej, która została utworzona w 1075 r. Jeszcze wcześniej, według opinii najbardziej rozpowszechnionej i najbliższej prawdy, północne Mazowsze wchodziło w skład arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, a od 1038 r. całym Mazowszem zarządzał biskup poznański. Biskupstwo płockie objęło terytoria Mazowsza leżące na prawym brzegu Wisły, zaś Poznań zatrzymał swoje dawne terytoria na południowym Mazowszu. Wschodnią granicę diecezji płockiej stanowiła bagnista dolina Biebrzy.

Stabilność administracji kościelnej zachwiała się wskutek rozbiorów kraju. W 1795 r. Prusy zajęły m. in. obszar dziewięćdziesięciu parafii diecezji wileńskiej, czterdziestu czterech parafii diecezji łuckiej i piętnastu parafii diecezji żmudzkiej. Stolice tych diecezji pozostały w Cesarstwie Rosyjskim. Biskupi nie mogli wykonywać swoje posługi na terytorium innego państwa. Opiekę duchową na tymi parafiami Stolica Apostolska zleciła biskupowi płockiemu, a w 1799 r. weszły one w skład nowo utworzonej diecezji wigierskiej. Do kolejnych zmian terytorialnych doszło na mocy układu w Tylży z 1807 r. między cesarzem Francji, Napoleonem i carem Rosji, Aleksandrem I. Z części ziem zaboru pruskiego powstała Księstwo Warszawskie, drugą część zaboru pruskiego, tak zwany obwód białostocki, wcielono do Cesarstwa Rosyjskiego. Spowodowało to wyłączenie z diecezji wigierskiej w całości lub częściowo dekanatów: Białystok, Bielsk, Brańsk, Drohiczyn, Knyszyn i Sokółka. Tak okrojona diecezja wigierska przetrwała do 1818 r. Nowa sytuacja polityczna zaistniała po klęsce Napoleona. W 1815 r. jego zwycięzcy zebrali się w Wiedniu i ustanowili nowy porządek Europy. Wówczas poddano berłu carów część ziem polskich. Nazwano je Królestwem Polskim lub Królestwem Kongresowym. Do nowej sytuacji dostosowano strukturę kościelną.

Diecezja Łomżyńska do 1992 roku

Diecezja Łomżyńska do 1992 roku

W 1817 r. Warszawę podniesiono do godności arcybiskupstwa, a w rok Stolica Apostolska dokonała rozgraniczenia diecezji w Królestwie Polskim. Wówczas powstała diecezja augustowska czyli sejneńska. Jej terytorium pokrywało się z województwem augustowskim, stąd pierwszy człon nazwy. Biskup zamieszkał w Sejnach, co tłumaczy drugą część tytułu. Do nowej diecezji weszły parafie diecezji wigierskiej znajdujące się w granicach Królestwa Polskiego; obwód białostocki nadal pozostawał w granicach Cesarstwa Rosyjskiego. Ponadto z diecezji płockiej przyłączono trzy dekanaty: łomżyński, wąsoski i wizki.

Diecezja Łomżyńska stan na 11.01. 1998 r

Diecezja Łomżyńska stan na 11.01. 1998 r

Od 1818 r. do pierwszej wojny światowej Łomża pozostawała w diecezji augustowskiej czyli sejneńskiej. W tej diecezji współżyły dwie narodowości: polska i litewska. Kolejne zmiany przyniosła pierwsza wojna światowa. W jej wyniku odrodziła się Polska, powstała też samodzielna Litwa. Teraz nastąpiło rozłączenie obu narodowości. Biskup sejneński, Antoni Karaś, przeniósł się na Litwę, i nadal był formalnie biskupem parafii pozostałych na terenie Polski. Ponieważ tutaj nie mógł wykonywać bezpośrednio uprawnień biskupich, swoim przedstawicielem mianował księdza Romualda Jałbrzykowskiego. Ten wkrótce otrzymał święcenia biskupie i zarządzał w imieniu Stolicy Apostolskiej; uniezależnił się od biskupa Karasia. Nadal jednak nie było utworzonej nowej diecezji, trwał stan tymczasowy. Po wojnie taka sytuacja istniała w innych regionach Polski. Należało uporządkować organizację diecezjalną w kraju, z tym jednak czekano do 1925 r. Najpierw między Polską i państwami ościennymi toczyło się układy o granice, następnie rozważano projekty podziału terytoriów diecezji i trwały pertraktacje ze Stolicą Apostolską. Ostateczna decyzja została podjęta w Rzymie 28 października 1925 r. Do utworzonej diecezji łomżyńskiej włączono polską część diecezji augustowskiej czyli sejneńskiej oraz dekanaty czyżewski, ostrołęcki i ostrowski z diecezji płockiej. Nowa diecezja liczyła 129 parafii, 7 kościołów bez uprawnień duszpasterskich, 223 księży i 520232 wiernych. Na dwadzieścia istniejących wówczas diecezji, diecezja łomżyńska pod względem obszaru zajmowała jedenaste miejsce – 13700 km2, a pod względem ilości wiernych osiemnaste miejsce. Ostatnie zmiany terytorialne dokonały się w 1992 r., kiedy okolice Augustowa i Suwałk odeszły z diecezji łomżyńskiej do diecezji ełckiej, a do diecezji łomżyńskiej włączono z diecezji płockiej okolice Różana i Wyszkowa. W diecezji łomżyńskiej pracowali i mieszkali w Łomży następujący biskupi: Romuald Jałbrzykowski (1925-1926), Stanisław Kostka Łukomski (1926-1948), Czesław Falkowski (1949-1969), Mikołaj Sasinowski (1970-1982), Juliusz Paetz (1982-1996), Stanisław Stefanek od 1996 r. W pracy wspomagali ich biskupi pomocniczy: Bernard Dembek (1930-1937), Tadeusz Paweł Zakrzewski (1938-1946),Czesław Rydzewski (1947-1951), Aleksander Mościcki (1951-1980), Edward Eugeniusz Samsel (1982-1992) i Tadeusz Zawistowski od 1973 r.250.

II. Parafia św. Michała Archanioła

1. Proboszczowie

W dawnych czasach bogate probostwa nadawano duchownym, którzy pracowali w kancelariach królewskich i książęcych. W pracy parafialnej zastępowali się innymi duchownymi za stosowna opłatą. Niejednokrotnie posiadali oni równocześnie kilka probostw. Ks. T. Żebrowski przedstawił dane osobowe dwudziestu sześciu proboszczów, którzy pełnili swoje funkcje w Łomży w latach 1410-1827 r. Pierwszym proboszczem kościoła parafialnego pod wezwaniem świętych apostołów Piotra, Andrzeja, Pawła, Wawrzyńca i Katarzyny w Łomży miał być Paweł. Proboszczowie ci pełnili różne funkcje na dworze książęcym i królewskim, nierzadko posiadali równocześnie kilka parafii, rezygnowali z probostwa w Łomży, aby objąć bardziej prestiżowe i intratne, niektórzy nawet awansowali na biskupstwa. Stale mieszkał przy parafii Michał Latyczewski (1690-1712), a wynikało to z jego dodatkowych obowiązków. W 1693 r. biskup Andrzej Załuski mianował go dziekanem łomżyńskim, a w dwa lata potem pierwszym oficjałem łomżyńskim dla czterech dekanatów. Wiadomo, że i dwaj kolejni proboszczowie stałe przebywali w Łomży. Ostatnim z omawianych proboszczów był Adam Królikiewicz (1752-1827). Posiadał on, jak jego poprzednicy, inne obowiązki oraz był odznaczany godnościami kościelnymi. Po trzecim rozbiorze rząd pruski zabrał dobra kościelne, a w głównych kancelariach umieszczał swoich urzędników; zmalały szanse awansów dla osób duchownych. Nadal jednak niektórzy duchowni posiadali więcej niż jedno probostwo. W 1820 r. proboszcz łomżyński, Adam Królikiewicz miał drugie beneficjum w diecezji warszawskiej, co było sprzeczne z nowym prawem państwowym. Polecono mu zamieszkać w Łomży albo w ciągu trzech miesięcy zrezygnować z tego probostwa; wybrał drugie rozwiązanie. Jego następca, Hieronim Zawadzki był równocześnie proboszczem w odległej parafii litewskiej i rektorem szkoły wojewódzkiej w Łomży. I on w ciągu trzech miesięcy miał podjąć decyzję. Opowiedział się za parafią w stronach litewskich. W 1824 r. nowym proboszczem został Bonawentura Butkiewicz, sekretarz biskupa i wraz z przełożonym przebywał stale w Warszawie. W 1829 r. nominację na probostwo otrzymał Antoni Białobrzeski, również sekretarz biskupa, ale ten częściej przebywał w Łomży. Od 1839 do 1892 r. funkcja proboszcza przypadła Pawłowi Andruszkiewiczowi. W latach 1864-1872 był on rektorem seminarium duchownego w odległych Sejnach, a w 1869-1872 r. rządcą całej diecezji sejneńskiej. Nie miał więc poświęcić dużo czasu dla parafii. Kolejny proboszcz, Paweł Krajewski (1892-1901) przez kilka lat zarządzał diecezją podczas nieobecności biskupa, i miał nikłe kontakty z Łomżą. Podobnie było za jego następcy, Wincentym Błażewiczem. W 1901 r. czterdziestu ośmiu obywateli z Łomży, a w drugim piśmie osiemnastu obywateli, prosili biskupa, by proboszcz sam zarządzał parafią, a nie przez zastępcę. Argumentowali tym, że potrzeba jest odpowiednia reprezentacja wobec władz cywilnych, przeciwdziałanie silnej agitacji innowierczej, opieka nad świątynią i budynkami parafialnymi, bowiem nawet dobrzy wikariusze nie zastąpią proboszcza. Biskup ocenił pozytywnie chęci „zacnych Łomżan”, ale zatrzymał ks. Błażewicza w swojej kancelarii. Uznał, że w Sejnach skupiają się sprawy nie jednej parafii, a całej diecezji, przeto część powinna ustąpić całości. W okresie od pierwszej wojny światowej kolejni proboszczowie przebywali stale w Łomży i z pomocą księży wikariuszy pełnili swoje obowiązki. Oto ich nazwiska: Józef Lendo 1912-1920, Józef Rogiński 1923-1926, Saturnin Rostkowski 1926-1929, Stanisław Szczęsnowicz 1929-1944, Henryk Betto 1944-1952, Antoni Roszkowski 1952-1972, Paweł Olędzki 1973-1978 Eugeniusz Chyliński 1978-1985, Piotr Faltyn 1985-1986, Henryk Gołaszewski 1986-1998, Antoni Boszko 1978-2000, Marian Mieczkowski od 2000251.

2. Mansjonarze

Budowniczy kościoła św. Michała Archanioła w Łomży, proboszcz Jan Wojsławski całą opiekę duszpasterską parafii powierzył mansjonarzom, a sobie zachował kierownictwo. Mansjonarze pozostawali w Łomży przez kilka stuleci; do powstania styczniowego. Instytucja księży mansjonarzy bierze swoje początki w IV wieku. Duchowni miast biskupich prowadzili życie wspólne. Różnili się od zakonników tym, że nie składali ślubów. Przy bazylikach tworzyli wspólnotę, mieli przełożonego, mieszkali w „mansjonariach” (mansio = mieszkanie, pobyt, trwanie). Mansjonarze posiadali dobra materialne jako własność wspólną, chociaż przydzielali każdemu członkowi część majątku do indywidualnego używania. Ten sposób życia duchownych przeniósł się do Polski. Mansjonarie powstawały w większych miastach. W 1552 r. biskup płocki Andrzej Noskowski utworzył tę instytucję w Łomży. Król Zygmunt August w 1549 r. uposażył wspólnotę w trzy włóki pola, położone w Łomżycy. Mansjonarze zamieszkali przy kościele św. Michała Archanioła i podjęli pracę duszpasterską. Byli tutaj do powstania styczniowego. Według fundacji z XVI wieku było siedmiu mansjonarzy. Gdy w 1563 r. do uposażenia mansjonarii łomżyńskiej włączono parafię Piątnicę i w 1588 r. parafię Mały Płock, liczba ich zmniejszyła się do dwóch. Na początku XIX wieku było czterech mansjonarzy, każdy z nich posiadał odrębne gospodarstwo rolne. Ta wielowiekowa instytucja istniała w Łomży do 1865 r., kiedy to rząd zabrał ziemię kościelną, a księży mansjonarzy zaliczył do wikariuszów parafialnych252.

3. Kościoły

Pierwszy potwierdzony historycznie kościół stanął na Wzgórzu św. Wawrzyńca w Starej Łomży, w pobliżu grodu. Nie jest znana data jego budowy, prawdopodobnie nastąpiło to w drugiej połowie XIII wieku. Świątynia była niewielka, murowana, wsparta na filarach, w 1609 r. pokryta gontami. Przylegała do niego mała zakrystia murowana. Po czterystu latach, kiedy miasto już od dawna znajdowało się na obecnym miejscu, kościółek był bardzo zaniedbany i zniszczony. Za zezwoleniem biskupa płockiego, Hieronima Szeptyckiego, został rozebrany w 1765 r. Na pamiątkę postawiono na tym miejscu kapliczkę z figurą św. Wawrzyńca, a w 1850 r. wzniesiono wielki drewniany krzyż. Do budowy kapliczki wykorzystano cegły ze zburzonej świątyni. Reszta cegieł została wykorzystana do budowy kościoła i klasztoru ojców kapucynów, którzy przybyli do Łomży w 1764 r.

Nie do końca wiadomo, jaka była rola innego kościółka, pod wezwaniem św. Piotra, który stanął w połowie drogi między Starą, a nową Łomżą. Niewykluczone, że w okresie przejściowym, gdy miasto w XIV wieku ze względów gospodarczych przeniosło się kilka kilometrów dalej od dawnego grodu, miał charakter parafialny. W 1429 r. kościółek został dodatkowo uposażony. Prawdopodobnie w XV wieku świątynia została zniszczona i wkrótce odbudowana. W XVII wieku nie odprawiały się w niej żadne nabożeństwa i zapewne wtedy zaczęła popadać w ruinę.

W tym samym czasie co kościołek św. Piotra, przed 1392 r. zbudowano kościół na terenie „nowej” Łomży, na tak zwanej Popowej Górze. Kościół stanął pewnej odległości od krawędzi skarpy, bliżej rynku niż obecny kościół kapucynów. Był murowany, pokryty dachówką, wewnątrz posiadał trzy ołtarze. Przy kościele znajdowała się drewniana dzwonnica. Teren ten zwano Popową Góra. Kościół był pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny i Rozesłania Apostołów. Biskup Jakub 3 lutego 1410 r. wystawił dokument erekcyjny parafii, do której przyłączono miasto Łomżę i wsie: Giełczyn, Jednaczewo, Konarzyce, Łomżycę, Podgórze, Siemień, Starą Łomżę i puste siedliska Kuliski. Przez ponad sto lat kościół ten pełnił funkcję kościoła parafialnego, później nazywany Starą fara pustoszał. Pod koniec XVI wieku ożył, kiedy został oddany bractwu-cechowi literatów, którzy zbierali się w nim na wspólne modlitwy. W 1628 r. przekazano go sprowadzonym do Łomży benedyktynkom. W 1763 r. zakonnice sprzedały plac i budynek świątynny kapucynom. Ojcowie używali kościół zanim wybudowali nowszy, pod wezwaniem Matki Boskiej Bolesnej. Starą świątynię rozebrali.

Wraz z rozwojem miasta, w Łomży zaczęły powstawać następne kościoły o charakterze nie parafialnym. Do takich świątyń należał mały, drewniany kościół Świętego Ducha, którego zarówno datowanie, jak i lokalizacja są kłopotliwe. Być może stanął w XV wieku, w 1609 r. był w ruinie. Prawdopodobnie znajdował się w pobliżu obecnej ulicy Jakuba Wagi. Drugi kościół był też pod wezwaniem Świętego Ducha. Zwano go szpitalnym, ponieważ mieścił się obok domu starców i chorych. Ta również niewielka, ale murowana świątynia stanęła w pobliżu kościoła św. Michała, i prawdopodobnie postawiono ją podobnym czasie, na początku XVI wieku. W 1618 r. budowla była w ruinie. A ponieważ szpital przeniesiono na ulicę farną, tam tez zbudowano nowy, większy, dwupiętrowy kościół, a został poświęcony w 1663 r. Spłonął on, jak i szpital w 1808 r. W XVI wieku były jeszcze: kościół św. Agaty po prawej stronie grobli do miasta oraz trzy kaplice – św. Magdaleny, św. Rocha i Jakuba oraz NMP Różańcowej253. Niektóre dawne kościoły przestały istnieć, a pozostał kościół św. Michała Archanioła oraz dwa kościoły zakonne – benedyktynek i kapucynów.

Kościół farny. Drzeworyt z połowy XIX w

Kościół farny. Drzeworyt z połowy XIX w

Kościół parafialny jest pod wezwaniem św. Michała Archanioła. Wzniesiono go we latach 1504-1525 kosztem księżnej Anny oraz jej synów Janusza III i Stanisława. Od 1925 r. kościół ten pełni rolę katedry biskupiej. Długość kościoła wynosi 53 m, szerokość 23 m, najwyższe partie sklepienia posiadają 19 m. Zamierzano wybudować świątynię w stylu gotyckim bazylikowym. W architekturze bazylikowej środkowa nawa jest wyższa od bocznych i posiada własne oświetlenie górnymi oknami. Budowę w stylu bazylikowym widać na pierwszym przy wejściu do kościoła przęśle nawy głównej i nawy bocznej od południa. Wysokość sklepienia nawy głównej sięga tutaj 15,5 m, gdy nawa boczna ma nieco ponad 9 m. Sklepienia te posiadały dostateczne oparcie w murach i systemie skarp. W miarę posuwania się w głąb kościoła równowaga statyczna była coraz mniej zabezpieczona. Nie mając odwagi zasklepić kościół w całości, jak to zrobiono w przęsłach zachodnich, zrezygnowano z bardziej artystycznego pierwotnego projektu. Mury naw bocznych podniesiono prawie 5 m i zniżono nawę główną o 2 m. W ciągu wieków gmach kościoła podlegał konserwacjom. Każda z nich pozostawiała ślady zniekształcające pierwotną formę architektoniczną. W XVI wieku uległa zniszczeniu górna część fasady kościoła. W latach 1691 r. generalnego remontu budowli podjął się znany architekt Józef Szymon Bellotti. Żył on w okresie baroku, przeto opracował projekt zgodnie z ówczesnymi prądami w architekturze. Gotycki szczyt nad głównym wejściem uzyskał formy wczesnobarokowe. Pociągnęło to za sobą znaczne obniżenie dachu nad nawą i prezbiterium. Przebudowano również dekoracyjny szczyt nad łukiem tęczowym zmieniając jego formę na gładki mur wystający ponad dach i zwieńczony sygnaturką. W prezbiterium nadbudowano na starych kurach ścianę wysokości około 2 m i zniżono dach. Sylwetka świątyni znacznie straciła na swym pięknym wyglądzie. Już w 1696 r. przeprowadzono kolejny remont, może z powodu częściowego zniszczenia kościoła przez pożar lub piorun. O następnym remoncie informują źródła z 1752 r. W tym czasie powstała dekoracja sztukatorska rokokowa nad łukiem tęczowym.

Katedra budowana w latach 1504-1525 (2005 r.)

Katedra budowana w latach 1504-1525 (2005 r.)

Nawa północna katedry (2000 r.)

Nawa północna katedry (2000 r.)

Upadek Rzeczypospolitej zubożył kraj, dołączyły się i wojny napoleońskie. Widać to na przykładzie omawianej świątyni. W 1819 r. zapieczętował ją burmistrz Łomży w obawie o bezpieczeństwo wiernych; istniał nawet projekt zburzenia budowli lub przeznaczenia jej na cele świeckie. Po dorywczych remontach świątynia znów służyła swemu przeznaczeniu. Powstanie listopadowe spowodowało przerwę w funkcjach liturgicznych; kościoła zmieniono na magazyn. W 1839 r. piorun uderzył w wieżyczkę i spadający mur uszkodził dach. Powiadamiając o tym nadrzędne władze, proboszcz łomżyński dał ogólny obraz świątyni. Wskutek dotychczasowych zaniedbań były liczne zacieki, poodpadały gzymsy, uległy ruinie skarpy przy kościele i cały mur kaplicy Matki Boskiej, popękały mury nad oknami, były zniszczone wszystkie okna i drzwi. W 1844 r. rozpoczęto prace remontowe poczynając od dachu. Kolejne prace podjęto w 1884 r. Dobudowano od południa bezstylową zakrystię i zamurowano trzecie wejście będące pod dzwonnicą. W latach 1891-1894 r. usunięto dawną posadzkę ceramiczną dając w zamian betonową. Wykonano też polichromie na sklepieniach gwiaździstych i kryształowych. Polichromia w znacznym stopniu zatarła piękny rysunek sklepień. Pola sklepień były w tym czasie również zdobione malowidłem. W latach 1932-1934 przeprowadzono kolejny remont katedry. Podczas ostatniej wojny bomba lotnicza zniszczyła dobudowana zakrystię i najbliżej od niej leżące przęsło nawy bocznej. Kryształowe sklepienie nawy odtworzono w 1947 r., a w pięć lat potem na miejsce dawnej zbudowano nową piętrową zakrystię. Swym dachem zakrywa ona dekoracje byłego szczytu nad łukiem tęczowym. Poczynając od 1953 r. rozpoczęto prace konserwatorskie o szerszym zasięgu robót.

Płyta nagrobna Wojsławskiego z I połowy XVI w. (2005 r.)

Płyta nagrobna Wojsławskiego z I połowy XVI w. (2005 r.)

W 1944 r. kościołowi św. Michała Archanioła groziło zniszczenie. Dnia 12 września tego roku w południe niemiecki porucznik zapowiedział biskupowi Stanisławowi Łukomskiemu, że miasto zostanie zniszczone, w tym katedra, seminarium duchowne, dom katolicki oraz inne budynki kościelne. W dwie godziny później przybył tenże porucznik wraz z szefem sztabu, majorem. Starszy rangą oficer oświadczył biskupowi, że katedra musi zostać zniszczona, gdyż stanowi najwyższy punkt miasta. Biskup zaprowadził obu wojskowych do katedry, począł ich prosić, potem targować się. Jeśli chcą koniecznie zburzyć, niech wystarczy dzwonnica. Gdy odmówili: to zburzcie dach, a sklepienie i mury niech zostaną. Po odmowie, biskup uprosił wojskowych, aby chwilę pozostali, on sam udał się do kaplicy Matki Boskiej na modlitwę. Wyszedł z katedry niosąc dwa różańce i dał oficerom, zauważył bowiem, że byli katolikami. Biskup życzył im, aby szczęśliwie wrócili do swoich rodzin, w czym pomoże im Matka Boska, gdy pozostawią nienaruszoną świątynię. Oficerowie spoważnieli, podziękowali za różańce i odeszli. Kościół św. Michała Archanioła ocalał254.

Nagrobek Andrzeja i Elżbiety Modliszewskich z 1589 r. 2005 r.)

Nagrobek Andrzeja i Elżbiety Modliszewskich z 1589 r. 2005 r.)

Obraz Matki Boskiej Łomżyńskiej z XVI w. (2005 r.)

Obraz Matki Boskiej Łomżyńskiej z XVI w. (2005 r.)

W obecnym wyglądzie fasada kościoła jest podzielona na dwie części stylowo odmienne. Dolna część jest z cegły nie otynkowanej o dekoracji architektonicznej w stylu późnego gotyku. Podbierają ja dwie potężne skarpy. Górna część składa się z trzech szczytów wspartych na gzymsach wieńczących i tworzących z kolei zwieńczenie trzech przęseł fasady; te odpowiadają trzem nawom kościoła. Elewację północną kościoła podpierają dwie skarpy. Prezbiterium jest wzmocnione na załamaniach muru skarpami. Długość kościoła wynosi 53 m, szerokość 23 m, kubatura 18285 m3. Nawa środkowa jest znacznie szersza niż boczne i nieco wyższa; nawa główna posiada około 11 m szerokości i 17 m wysokości (przęsło zachodnie 19 m), nawy boczne około 6 m szerokości i 13 m wysokości.

Sklepienie nawy środkowej jest gwiaździste a naw bocznych kryształowe; jedynie przy wejściu w nawie południowej w jej partii niższej –gwiaździste. Każde ze sklepień naw dzieli się na pięć przęseł. Os nawy nie zgadza się z osia prezbiterium, które odchyla się nieco ku południowi. Prezbiterium, ukierunkowane na wschód słońca, jest podniesione w stosunku do nawy o trzy stopnie i oddzielone od niej ściana tęczową z łukiem. Posiada sklepienie żebrowane. W ścianie północnej są dwie bliźniacze ostrołukowe arkady. Zaznaczają one miejsce galerii książęcej, która otwierała się ku prezbiterium.

Katedra posiada dwie kaplice. Jedna pod wezwaniem Matki Boskiej Różańcowej przylega do muru południowego. Ołtarz drewniany i polichromowany pochodzi z XVII wieku. W polu głównym ołtarza znajduje się obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem, późnogotycki z XVI wieku, malowany na desce. Druga kaplica znajduje się w przyziemiu dzwonnicy. W 1986 r. przystosowano tę kaplicę do ciągłego wystawienia Najświeższego Sakramentu. Przy filarach nawy głównej są liczne ołtarze.

W każdej z naw bocznych znajduj a się po zabytkowe nagrobki,. Na obecnym miejscu są dopiero od 1932 r. Przedtem trzy nagrobki Modliszowskich mieściły się w kaplicy Matki Boskiej, a nagrobki Nikodema Kossakowskiego i Mikołaja Troszyńskiego były przy wielkim ołtarzu w ścianie prezbiterium. W pierwszym filarze od chóru muzycznego jest płyta nagrobna Jana Wojsławskiego z około połowy XVI wieku.

Od strony północnej z murem świątyni łączy się dzwonnica. Zachowała ona najbardziej pierwotny wygląd z całej budowli. Dawniej gdy dachy naw bocznych były niższe, dzwony wisiały w przestrzeni otwierającej się na wszystkie strony w półkole sklepionymi przeźroczami. Od strony północnej dzwonnicy zachował się szczyt gotycki; drugi szczyt jest w stylu renesansowym. Trzy kondygnacje dzwonnicy są podzielone pasami255

4. Inne parafie

Przez kilka stuleci w Łomży była jedna parafia. Obejmowała ona terytorium miasta i okoliczne wioski. W ostatnich kilkudziesięciu latach powstało w Łomży sześć parafii. Jako pierwsza została utworzona w 1972 r. parafia przy klasztorze Ojców Kapucynów. Proboszczami byli: Mieczysław Kowalik 1979-1985, Marian Puta 1985-1991, Zbigniew Zdanowicz 1991-1994, Kazimierz Śnieg 1994-1997, Tadeusz Trojanowski 1997-2000, Waldemar Grubka od 2000. Kościół jest własnością zakonu, a nie parafii.

Oficjalne zabiegi wobec rządu o utworzenie kolejnej parafii w zachodnio-południowej części miasta rozpoczęto w 1957 r., a w dwadzieścia jeden lat potem powstała parafia w Łomżycy pod wezwaniem św. Brunona z Kwerfurtu. Proboszczem był Henryk Jankowski 1982-2004. Budowę kościoła rozpoczęto w 1977 r., w lipcu następnego roku oddano do liturgii część dolną świątyni a w 1987 r. część górną. Kościół jest z cegły, tynkowany, o wymiarach: poziom niższy – długość 46 m, szerokość 20 m, wysokość do sklepienia 4 m; poziom wyższy – długość 46 m, szerokość 24 m, wysokość do sklepienia 13 m. Obok kościoła wznosi się wieża wysoka 39 m. Oba poziomy kościoła są trójnawowe.

W latach osiemdziesiątych zbudowano wielkie osiedle mieszkaniowe „Jantar”, co było powodem utworzenia w 1981 r. parafii pod wezwaniem Miłosierdzia Bożego. Kontynuowana rozbudowa osiedla mieszkaniowego w południowej części miasta spowodowała szybki wzrost liczby wiernych w parafii Miłosierdzia Bożego. Proboszczami byli: Radzisław Ambroziak 1981-1998, Jerzy Abramowicz, 1998-2004. Początkowo modlono się w drewnianej kaplicy. W grudniu 1982 r. przeniesiono nabożeństwa do części podziemnej murowanego kościoła, a potem oddano część górną. Kościół jest z czerwonej cegły, o wymiarach części górnej: długość 64 m, szerokość 3-40 m, wysokość do sklepienia 23 m, wieża 54 m. Powierzchnia części dolnej wynosi 1480 m2, z czego 600 m2 zajmuje kaplica, jest ponadto sala konferencyjna.

Po kilku latach starań, w 1987 r. uzyskano zezwolenie władzy państwowej na budowę nowego kościoła. Wzniesiono tymczasową kaplicę umożliwiającą spełnianie czynności duszpasterskich. We wrześniu 1988 r. ustanowiono przy niej samodzielny ośrodek duszpasterski pod nazwą Bożego Ciała. W rok potem powstała tutaj samodzielna parafia. Na terenie tej parafii, we wsi Giełczynie jest kaplica dojazdowa. Proboszczem był Ferdynand Gryszko 1989-2004. Nabożeństwa odprawiano w drewnianej kaplicy o wymiarach, w 1990 r. rozpoczęto budowę murowanej świątyni, po …. latach oddano go do liturgii.

W związku dalszym rozwojem południowej części miasta, w 1994 r. podjęto starania o lokalizację nowego miejsca kultu na pograniczu parafii Bożego Ciała i parafii Miłosierdzia Bożego. Po nabyciu na własność diecezji placu na osiedlu Wyzwolenie, we wrześniu 1996 r. oddano do użytku tymczasową kaplicę. W rok potem powstała parafia pod wezwaniem Krzyża Świętego. Proboszczem był Andrzej Godlewski 1996-2004. Parafia korzystała z murowanej tymczasowej kaplicy, w 1998 r. rozpoczęto budowę kościoła; budowa trwa.

Kolejną parafię utworzono w 1992 r. w Kupiskach pod wezwaniem św. Jadwigi Śląskiej. Jej terytorium wydzielono z parafii św. Brunona z Kwerfurtu. Proboszczami byli: Henryk Osowiecki 1992-2001, Dariusz Nagórski 2001-2004. Budowę kościoła rozpoczęto w 1998 r., a w rok potem przekazano do liturgii. Kościół jest z czerwonej cegły, trójnawowy, o wymiarach: długość 28 m, szerokość 15,5 m, wysokość do sklepienia 8 m, wieża 24 m.

W 1994 r. zostały podjęte starania o lokalizację nowego miejsca kultu w kierunku popołudniowej części parafii św. Brunona. W rok potem oddano do użytku wiernych nowo pobudowaną świątynię, a w sierpniu 1997 r. powstała parafia pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny Częstochowskiej. Wydzielono ją z terytorium parafii św. Brunona i parafii Bożego Ciała. Proboszczem był Eugeniusz Sochacki 1997-20004.

Wreszcie w 2003 r. została utworzona parafia pod wezwaniem św. Andrzeja Boboli. Jej terytorium wydzielono z parafii św. Michała Archanioła i z parafii Miłosierdzia Bożego. Proboszczem był Andrzej Popielski. Nabożeństwa są odprawiane w tymczasowej kaplicy. Na terenie tej parafii jest kaplica dojazdowa w Podgórzu. Jej budowę rozpoczęto w 1989 r. Jest z cegły, o wymiarach: długość 31 m, szerokość 12 m, wysokość do sklepienia 8 m, wieża 29 m.

W 2004 r. w Łomży były dwa kościoły rektoralne, to znaczy bez uprawnień parafialnych: Wniebowzięcia NMP i Sióstr Benedyktynek. Po powstaniu styczniowym do Łomży napłynęli liczni urzędnicy z Cesarstwa Rosyjskiego, wyznania prawosławnego. Po pierwszej wojnie światowej prawie wszyscy prawosławni powrócili do Cesarstwa Rosyjskiego. W Łomży pozostała dawna cerkiew, którą w okresie międzywojennym przejęli katolicy. Przed i po drugiej wojnie światowej był to kościół młodzieżowy, zależny od parafii św. Michała Archanioła. W 1985 r. utworzono tutaj kościół rektoralny. Wyłączono go spod jurysdykcji dotychczasowego proboszcza. Mianowany kapłan do obsługi tej świątyni nie posiada wydzielonego terytorium, nie prowadzi ksiąg metrykalnych, nie posiada uprawnień do udzielania chrztu i błogosławienia małżeństw. Jedynie odprawia mszę św. dla wiernych, którzy zechcą przyjść. Rektorami koscioła byli księża: Szczepan Mitros 1985-1989, Tadeusz Rynkiewicz 1989-1990, Ludwik Brzostowski 1990-1997, Stanisław Łupiński 1997-1997, Andrzej Miałchowski 1997-2004. Kościół Wniebowzięcia NMP wzniesiono w 1877 r. jako cerkiew prawosławną. Jest w typie architektury rosyjskiej, z cegły, tynkowany, trójnawowy, o wymiarach: długość 32 m, szerokość 18 m, wysokość do sklepienia 10 m. Na osi głównej wznoszą się dwie ośmioboczne wieże wysokie na 24 m.

Przy drugim kościele rektoralnym przebywa na stałe kapłan, w niedziele, święta i codziennie odprawia mszę św. dla przybywających osób. Rektorami byli księża: Franciszek Wądołowski 1921-1939, Wincenty Krajewski 1951-1958, Marian Jasionowski 1959-2973, Bolesław Liszewski1973-1991, Jerzy Abramowicz 1991-1998, Franciszek Wróblewski1998-2004. Kościół Sióstr Benedyktynek zbudowano w połowie XIX wieku. Uległ poważnemu zniszczeniu podczas pierwszej wojny światowej a całkowitemu zrujnowaniu podczas drugiej wojny. Odbudowa zespołu klasztornego trwała do 1955 r. Kościół jest z cegły, tynkowany, o wymiarach: długość 25 m, szerokość 12 m, wysokość do sklepienia 10 m. Do południowej strony kościoła przylega klasztor.

W pamięci starszych mieszkańców Łomży zachował się obraz pojezuickiego kościoła św. Stanisława Kostki. W 1944 r. ustępujące wojska niemieckie wysadziły go w powietrze. Obecnie na tym miejscu, przy wjeździe do miasta od strony Piątnicy, stoi hotel256.

5. Zakony

W Łomży są dwa dawne klasztory: Sióstr Benedyktynek i Ojców Kapucynów oraz kilka nowych domów zakonnych. 1) Siostry Benedyktynki przybyły do Łomży w 1628 r. z Torunia zamieszkały w drewnianym klasztorze na Popowej Górze, przy kościele Rozesłania Apostołów.

Klasztor Ojców Kapucynów przed 1914 r

Klasztor Ojców Kapucynów przed 1914 r

Pomnik papieża Jana Pawła II 1992 r. przy gmachu Wyższego Seminarium Duchownego (2005 r.).

Pomnik papieża Jana Pawła II 1992 r. przy gmachu Wyższego Seminarium Duchownego (2005 r.).

W 1763 r. odstąpiły swój klasztor Ojcom Kapucynom, a same przeniosły się na Stokową Górę, gdzie przebywają do dzisiaj. Tutaj zakonnice zbudowały drewniany klasztor i kościół, a w połowie XIX wieku miejsce starych wzniosły murowane budowle. Kościół uległ poważnemu zniszczeniu podczas pierwszej wojny światowej, a całkowicie zrujnowano kościół i klasztor podczas drugiej wojny światowej. Odbudowa zespołu klasztornego trwała do 1955 r. Kościół pod wezwaniem Trójcy Przenajświętszej jest w stylu klasycystycznym, na planie prostokąta, trójnawowy, z cegły, tynkowany, o wymiarach: długość 25 m, szerokość 12 m, wysokość do sklepienia 10 m. Do południowej strony kościoła przylega klasztor. Jest on dwukondygnacyjny i posiada trzy skrzydła, które zamykają prostokątny wirydarz dostępny tylko dla zakonnic. W 1931 r. w pobliżu klasztoru zbudowano grotę i umieszczono w niej figurę Matki Boskiej.

Pomnik Kardynała Stefana Wyszyńskiego z 2001 r. Przy katedrze (2005 r.)

Pomnik Kardynała Stefana Wyszyńskiego z 2001 r. Przy katedrze (2005 r.)

2) Ojcowie Kapucyni przybyli do Łomży w 1764 r., zamieszkali na Popowej Górze i na tym samym miejscu przebywają do dzisiaj. Obecny zespół klasztorny wznieśli oni w latach 1770-1789. Składa się on z kościoła, trójskrzydłowego klasztoru i budynków gospodarczych. Kościół pod wezwaniem Matki Boskiej Bolesnej wzniesiono na miejscu dawnego kościoła parafialnego pod wezwaniem Rozesłania Apostołów. Kościół jest w stylu baroku toskańskiego, jednonawowy, z cegły, tynkowany, o wymiarach: długość 21 m, szerokość 14 m, wysokość do sklepienia 12 m. Za prezbiterium znajduje się chór zakonny. W 1859 r. przy nawie od wschodu dobudowano pięcioboczną kaplicę. W kościele jest siedem ołtarzy. Wyposażenie kościoła wykonano w latach 1790-1798 i pozostaje ono bez większych zmian do dzisiaj257.

Z nowszych zgromadzeń zakonnych były i są nadal w Łomży: Siostry Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo od końca XIX wieku, Zgromadzenie Córek Najczystszego Serca Maryi Panny oraz Zgromadzenie Sióstr Służek Najświętszej Maryi Panny oba od początku XX wieku; pierwszy zakon jest habitowy, dwa kolejne są bezhabitowe. Siostry mieszkają w kilku punktach miasta, w odrębnych domach lub w blokach mieszkalnych258.

Szczególnym wydarzeniem dla Łomży była wizyta Ojca Świętego Jana Pawła II w dniach 4 i 5 czerwca 1991 r. W tym roku Papież przyjechał do Polski po raz czwarty. W dniach 1 – 9 czerwca przebywał w miastach: Koszalinie, Rzeszowie, Przemyślu, Lubaczowie, Kielcach, Łomży, Białymstoku, Olsztynie, Włocławku, Płocku i w Warszawie. W przygotowaniu do wizyty papieskiej uczestniczyły: diecezja łomżyńska, województwo łomżyńskie i miasto Łomża. Na uroczystą modlitwę wybrano 16-hektarowy plac osiedla Południe w pobliżu kościoła Miłosierdzia Bożego. Miejsce celebry znajdowało się obok frontonu kościoła. Wykonano tam pięciometrowe wzniesienie ziemne w kształcie elipsy, obmurowane cegłą klinkierową, na którym umieszczono kamień – piaskowiec w kształcie łodzi. Ojciec Święty przyleciał do Łomży helikopterem i o godzinie 1730 rozpoczął mszę świętą. Po nabożeństwie udał się do domu biskupiego. Następnego dnia rano odprawił w katedrze mszę świętą dla kilku tysięcy Litwinów, którzy przybyli do Łomży na spotkanie z Papieżem. Następnie udał się do Seminarium Duchownego i o godzinie 1030 odleciał helikopterem do Białegostoku259.

 

4. Cmentarze

Przez stulecia zmarłych grzebano w kościele i wokół kościoła parafialnego, inaczej mówiąc, świątynia znajdowała się na cmentarzu. Groby znaleźć by można pod posadzkami i progami najstarszych świątyń. Grzebano tam ludzi możnych i duchowieństwo, a ciała ich pozostawały dłużej na miejscu pochówku. Kości innych zmarłych wydobywano po upływie około trzydziestu lat i umieszczano je zazwyczaj w dzwonnicy lub w innym ogrodzonym miejscu. Gdy zgromadzono wiele resztek ludzkich, następowało uroczyste ich pochowanie we wspólnym grobie; w Łomży ostatnie „pochowanie kości” odbyło się 14 października 1802 r. na zakończenie misji parafialnych. W Starej Łomży chowano zmarłych na Wzgórzu św. Wawrzyńca. W czasie badań archeologicznych prowadzonych w 1982 r. na trafiono na wielowarstwowe cmentarzysko średniowieczne i nowożytne. Pierwszy cmentarz parafialny w Łomży założono przy kościele Rozesłańców. W 1525 r. parafie przeniesiono do kościoła św. Michała Archanioła i tam zlokalizowano cmentarz grzebalny. W okresie międzywojennym natrafiono na szczątki ludzkich szkieletów przy kopaniu rowów wodno-kanalizacyjnych na ulicy Dwornej, w pobliżu katedry.

Na Mazowszu pierwszy cmentarz w pewnej odległości od kościoła został założony w 1781 r. w Warszawie, później czyniono podobnie w innych miastach. Nie obyło się bez protestów ludności nawykłej już do lokowania grobów swoich bliskich przy świątyniach. W 1795 r. ks. Marcin Krajewski, który był przełożonym nad parafiami okręgu łomżyńskiego, wystosował list do księży w sprawie cmentarzy. Wiadomym jest duchowieństwu, pisał, że wskazania biskupa i władz cywilnych zobowiązują nas do przenoszenia cmentarzy poza miasto i wieś kościelną. Mimo upływu kilkunastu lat niewiele zrobiono w tym względzie, a to z powodu ”grubych narowów ciemnej prostoty”. Niech księża powiedzą parafianom, że cmentarze muszą być przeniesione. Wiara chrześcijańska polega nie na tym, by po śmierci leżeć w kościele lub obok kościoła, lecz na tym, by za życia słuchać Kościoła i po chrześcijańsku bywać w świątyni, argumentował ks. Krajewski. Dodał, że on sam, jako proboszcz w Zambrowie, dokonał oparkanienia nowego cmentarza.

Brama cmentarza parafialnego z 1879 r. (2005 r.)

Brama cmentarza parafialnego z 1879 r. (2005 r.)

Cmentarz w Łomży założono około 1801 r. Jak wspomniano wyżej, wydobyte z ziemi i złożone na jednym miejscu kości Na teren tego cmentarza wybrano piaszczyste wzgórze, przy drodze do Giełczyna i Zawad. Cmentarz otoczony był parkanem, groby oznaczano kamieniami. W związku z rozwojem miasta, powstaniem guberni łomżyńskiej i wzrostem liczby mieszkańców kilkakrotnie poszerzano obszar cmentarza. Najstarsza część cmentarza rzymskokatolickiego znajduje się po prawej stronie od głównego wejścia. W 1853 r. postawiono dom przedpogrzebowy, w 1866 r. wzniesiono murowaną dzwonnicę, w 1879 r. pojawiła się neogotycka brama, a w 1888 r. od strony szosy zambrowskiej otoczono cmentarz murem.  Obok cmentarza katolickiego znajdowały się cmentarze ewangelicki i prawosławny. W 1977 r. dwie działki gruntu z dawnego cmentarza prawosławnego i ewangelickiego przekazane zostały parafii katolickiej w użytkowanie na pięćdziesiąt lat.

Wraz ze wzrostem liczby ludności cmentarz szybko zapełniał się. Przed drugą wojną światową parafia łomżyńska była właścicielem około 20 ha położonych w tak zwanych zagonach, aż w dwudziestu trzech miejscach. Grunta te zostały wykupione przez parafię na rozszerzenie cmentarza grzebalnego i miały być wydzielone przy starym cmentarzu w wyniku scalania gruntów. Zaraz po wojnie proboszcz łomżyński zwracał się do władz cywilnych o wymianę gruntów na rozszerzenie cmentarza, ale nie otrzymał na to odpowiedzi. W 1971 r. radni miasta stwierdzili brak powierzchni grzebalnej przy istniejącym cmentarzu wyznaniowym przy ul. Mikołaja Kopernika. Poszerzenie powierzchni cmentarza uznali jako niemożliwe z uwagi na jego lokalizację, utrudniałoby to urbanistyczne zagospodarowanie tej centralnej dzielnicy miasta. Stwierdzili też, że plan ogólny przestrzennego zagospodarowania miasta przewiduje lokalizację nowego cmentarza przy Szosie Zambrowskiej, nakłady niezbędne do realizacji zadania są zapewnione, a cmentarzem zarządzać będzie Miejskie Przedsiębiorstwo Komunalne w Łomży. Cmentarz ten powstał przy ul. Przykoszarowej, został założony w latach 1983-1986260.

Trzeci cmentarz grzebalny znajduje się przy ul. Wojska Polskiego 136B, stanowi własność parafii św. Brunona z Kwerfur-tu. Pierwsze pochówki odbyły się w 2001 r. Cmentarz zajmuje obszar pięciu hektarów. Na jego terenie stoi murowany kościół, długi 33 m, szeroki 18 m, dwie wieże wysokie na 33 m.

Od 1861 r. przy ulicy Kardynała Stefana Wyszyńskiego znajdował się cmentarz wojskowy z grobami żołnierzy polskich, rosyjskich i niemieckich. Obecnie w tym miejscu zbudowano kościół pod wezwaniem Miłosierdzia Bożego. Przy kościele zachowała się mała murowana kaplica cmentarna.

Źródła:

250 W. Jemielity, Powstanie diecezji łomżyńskiej i jej organizacja, Łomżyńskie Wiadomości Diecezjalne 1987 nr 2, s.5 n.
251 T. Żebrowski, Proboszczowie kościoła parafialnego w Łomży, a następnie prepozyci kościoła parafialnego świętych Michała Archanioła i Jana Chrzciciela do początku XIX wieku, Studia Płockie 31(2003)191-207.
252 W. Jemielity, Mansjonarze przy parafii w Łomży (1818-1865), Studia Łomżyńskie 10(1999)53-62).
253T. Czyżewski, Budowla na wieki. Krótka historia długich dziejów Kościoła w Łomży, Łomża 2003, s. 11. D. Godlewska, Łomża, s. 44.
254W. Jemielity. Zamiar zniszczenia kościoła pod wezwaniem św. Michała Archanioła w Łomży, Studia Łomżyńskie 7(1996)405.
255 M. Kałamajska-Saeed, Kościół katedralny, w: Katalog zabytków sztuki. Łomża i okolice, Warszawa 1982, s. 18. W. Jemielity, Katedra Łomżyńską, Łomża 1976; tenże, Katedra Łomżyńska, Łomża 1989.
266 W. Jemielity, Parafie w Łomży, Studia Łomżyńskie 10(1999)97-109.
267 M. Kałamajska-Saeed, Kościół i klasztor Benedyktynek. Kościół i klasztor Kapucynów, w: Katalog zabytków sztuki. Łomża i okolice, Warszawa18982, s. 32, 35. W. Jemielity, Diecezja Łomżyńska, Łomża 1990, s. 137, 141.
268 W. Jemielity, Zgromadzenia zakonne rzymsko-katolickie w północno-wschodniej Polsce, w: Studia Teologiczne 20(2002), s. 353-357.
259 Por. W. Jemielity, Ojciec Święty w Łomży, Łomża 1991.
260 D. Godlewska, Plan – informator cmentarza zabytkowego w Łomży, Łomża 1989. W. Jemielity. Cmentarze w diecezji augustowskiej czyli sejneńskiej, Prawo Kanoniczne 37(1994) nr 3-4, s. 267-284.

 

2191 Ogólnie 1 Dziś
  
 

Zostaw komentarz

Twój e-mail nie zostanie opublikowany.

Łomża. Ulica Wąska

UL. WĄSKA Powstała pod koniec XIX wieku lub na początku XX, jeszcze przed 1925 r na osiedlu Pociejewo. Wytyczona jest równolegle do Szosy Zambrow­skiej, zas' prostopadle[...]