Podział administracyjny Królestwa Polskiego w Cesarstwie Rosyjskim zmieniał się kilkakrotnie. Pierwsza zmiana miała miejsce, gdy dekretem Namiestnika Królestwa Polskiego gen Józefa Zajączka z dnia 16 stycznia 1816 roku zlikwidowano zachowany do tej pory podział administracyjny Księstwa Warszawskiego[1]. Tym samym powstały województwa: augustowskie, kaliskie, krakowskie, lubelskie, mazowieckie, płockie, podlaskie i sandomierskie. Dotychczasowy departament łomżyński przemianowano na województwo augustowskie, a Łomża do 1818 roku pełniła w nim funkcję stolicy. Województwa podzielone zostały na obwody, przy czym obwód łomżyński obejmował dawne powiaty łomżyński i tykociński i był najbardziej zaludnionym w całym województwie augustowskim[2]. Następne zmiany miały miejsce w 1837 roku, gdy województwa przemianowano na gubernie[3], a w roku 1845 ich liczbę zredukowano z ośmiu do pięciu[4]. Pozostały gubernie: augustowska, lubelska, płocka, radomska i warszawska. Kolejna reforma, przeprowadzona na podstawie ustawy cara Aleksandra II z dnia 19 (31) grudnia 1866 r. ponownie zwiększyła ilość guberni. Z guberni augustowskiej wydzielono gubernię łomżyńską, a pozostałą część przemianowano na gubernię suwalską. Z guberni radomskiej wydzielono nową gubernię – kielecką. Wydzielono też gubernię piotrkowską kosztem warszawskiej i radomskiej. W ten sposób liczba guberni wzrosła do 10[5].

Powstała przy tej okazji gubernia łomżyńska obejmowała początkowo osiem powiatów: kolneński, łomżyński, makowski, mazowiecki, ostrołęcki, ostrowski, szczuczyński oraz pułtuski. Do wybuchu I wojny granice guberni zmieniały się jeszcze dwukrotnie. W 1893 r. przeniesiono do guberni warszawskiej powiat pułtuski, a w 1913 roku po zlikwidowanej guberni siedleckiej przyłączono powiat węgrowski. Od 1893 roku gubernia łomżyńska zajmowała obszar około 10 560 km², a jeśli nie liczyć jezior to 10 545 km², czyli 6,3% powierzchni Królestwa Polskiego[6].

Tabela 1          Skład terytorialny guberni łomżyńskiej w momencie jej utworzenia (1866 r.)

Źródło: Dziennik Praw Królestwa Polskiego, Warszawa 1866, t. 66, s. 301 Obzory i pamiatnyje zniżki guberni łomżyńskiej…, A. Dobroński, Łomża w latach 1866-1918, Łomża-Białystok 1993, s.9 [za:] B. Szczerbińska, Ziemiaństwo w guberni łomżyńskiej na przełomie XIX i XX wieku, Łomża 2007, s. 18-19.

W latach 1869-1870 przeprowadzona została w całym Królestwie Polskim reforma miast. W jej wyniku 338 miast (z 452 istniejących) utraciło prawa miejskie, zostając przemianowanymi na osady. Osada była stosowaną w Rosji jednostką administracyjną nieposiadającą praw miejskich, ale także niezaliczaną do wsi. Od 1870 r. przyznawanie praw miejskich bądź tworzenie osad oparte było na zasadach rosyjskich i o tego typu „awansie” decydowała liczba ludności[7]. W guberni łomżyńskiej prawa miejskie zachowały: Kolno, Łomża, Maków, Ostrołęka, Ostrów, Szczuczyn i Tykocin. W powiecie mazoweckim władze powiatowe umiejscowiono w osadzie Mazowieck.

Powstanie guberni z siedzibą w Łomży wydaje się nie być przypadkowe. Miasto już w okresie przedrozbiorowym pełniło funkcję centrum administracyjnego, politycznego i gospodarczego regionu. W okresie Księstwa Warszawskiego była stolicą departamentu. W późniejszym okresie w Łomży organy administracji rządowej również miały swoje miejsce. W pierwszej połowie XIX wieku miasto szybko zwiększało liczbę ludności oraz przeżywało ożywienie gospodarcze. We wspomnianym okresie czasu Łomża była najbardziej dynamicznie rozwijającym się ośrodkiem miejskim w tej części kraju. Nalazło to swoje odbicie decyzji carskiej i wyniesieniem miasta do rangi stolicy guberni.

Opracował:
Wojciech Piętka

[2] C. Brodnicki, D. Godlewska, Łomża w latach 1794-1866, s.44; W. Trzebiński, Podział administracyjny Królestwa Polskiego z roku 1816. [w:] „Dokumentacja geograficzna”, Warszawa 1957, s. 7; L. Rzeczniowski, Dawna i teraźniejsza Łomża, Warszawa 1861, s. 29.

[3] Dziennik Praw… T.20, s. 413.

[4] Dziennik Praw… T.34, s. 453.

[5] Dziennik Praw… T.66, s. 119.

[6] A. Dobroński: Infrastruktura społeczna i ekonomiczna Guberni Łomżyńskiej i Obwodu Białostockiego (1866-1914). Sekcja Wydawnicza Filii UW w Białymstoku , Białystok 1979, s. 13.

[7] A. Jezierski, C. Leszczyńska: Historia Gospodarcza Polski. Wydawnictwo Key Text, Warszawa 1997, s.150. A. Drumała: Przemiany przestrzenne miast i rozwój osiedli przemysłowych w Królestwie Polskim w latach 1831-1869. Wrocław 1974, s. 178, 180.