Kościół pw. św. Michała cz. I

Kościół pw. św. Michała – jego historia. (późniejsza Katedra Łomżyńska)

Na początku XIX wieku było w Łomży 4 kościoły:  parafialny, pw. św. Michała, kościół pojezuicki, klasztor kapucynów i panien Benedyktynek. Dwa ostatnie służyły tylko i wyłącznie wymienionym zakonom.

Kościół św. Michała zbudowano w latach 1504 – 1525, był z cegły trzynawowy, długi na 53 m, szeroki 23 m, w najwyższych punktach sklepienia 19 m w nawie głównej (przęsło zachodnie) i nawy boczne 6 m szerokości i 13 m wysokości. Kubatura 18285 m3. Kościół początkowo zaczynano budować w stylu gotyckim, bazylikowym. W architekturze bazylikowej nawa środkowa jest wyższa i ma własne oświetlenie górnymi oknami. Budowę w stylu bazylikowym widać na pierwszym przy wejściu do kościoła przęśle nawy głównej i nawy bocznej od południa. Wysokość sklepienia nawy głównej sięga 15,50 m, a nawy bocznej nieco ponad 9 m.

Nie będąc pewnym wytrzymałości skarp budowniczowie zrezygnowali ze zasklepienia kościoła w całości, jak to zrobiono w przęsłach zachodnich, tym samym z bardziej artystycznego pierwotnego projektu, zastąpiono stylem pseudo – bazylikowym. Od 1519 budowano w tym właśnie stylu. Mury bocznych naw podniesiono o prawie 5 m, a mury nawy głównej obniżono o 2 m. Ślady obniżenia sklepień nawy głównej widać na strychu, istnieją tam ostrołuki pozostałe po po oknach które miały oświetlać nawę główną. Zdjęcie poniżej:

Kościół farny położony w południowo – wschodniej części Łomży między ulicami Dworną, (Dworską), Warszawską, ( Giełczyńską, i jakąś Włóczną był trzecim kościołem parafialnym. Budowę kościoła dokończył proboszcz Jan Wojsawski w 1525 roku, a konsekracji dokonał biskup płocki Andrzej Noskowski. Przy kościele był duży i szeroki cmentarz otoczony murem. Na cmentarzu oprócz kościoła stał dom dla księży, dom dla służby kościelnej i szkoła murowana. W ciągu wieków gmach podlegał wielu konserwacjom. Każda z nich pozostawiła po sobie jakieś zniekształcenia. Za jedną z pierwszych przeróbek można uznać odstąpienie od pierwotnego projektu typowo bazylikowego. W 150 lat później, prawdopodobnie podczas walk ze Szwedami uległa zniszczeniu górna część fasady. W latach 1691 – 1692 generalnego remontu podjął się znany architekt Józef Szymon Bellotti. Opracował projekt zgodnie z ówczesnymi prądami architektury barokowej.

Przez to gotycki szczyt nad głównym wejściem uzyskał formę wczesnobarokową, i co za ty idzie pociągnęło to obniżenie dachu nad nawą główną i prezbiterium. Przebudowano również dekoracyjny szczyt nad łukiem tęczowym, zmieniając jego formę na gładki mur ponad dachem zakończony sygnaturką. W prezbiterium nadbudowano na starych murach ścianę wysokości około 2 m i zaniżono dach.
Sylwetka świątyni znacznie straciła na swoim wyglądzie.

W 1696 roku przeprowadzono kolejny remont, prawdopodobnie częściowego zniszczenia prze pożar lub piorun. Następny remont przeprowadzono w latach 1752 – 1753. Kościół podczas tego remontu wzbogacił się o chór muzyczny i wykonano rokokową sztukaterię nad łukiem tęczowym. Ale czas i trwające zabory nie oszczędzały kościoła. Z braku funduszy na remonty popadał w coraz to większą ruinę. W 1819 roku był już w takim stanie, że burmistrz zapieczętował kościół ze względu na bezpieczeństwo wiernych. Władze kościelne natychmiast powiadomiły Komisję Rządową Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego o przyśpieszenie remontu. W dniu 20 kwietnia 1819 roku ww. Komisja poleciła Komisji woj. Augustowskiego przedstawić kosztorys prac remontowych. Szkopuł w tym, że o fundusze na remont kościoła pojezuickiego ubiegał się w tym czasie ksiądz Walenty Staszewski rektor szkoły wojewódzkiej w Łomży.

W lecie 1819 roku namiestnik Królestwa Polskiego, generał Józef Zajączek wysłany na inspekcję po miastach woj. Augustowskiego przybył i do Łomży. Po inspekcji w dniu 18 sierpnia 1819 roku na posiedzeniu Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego stwierdził, że oba duże kościoły w Łomży wymagają natychmiastowego remontu, zarówno farny jak i pojezuicki.

Postanowił żeby kościół pojezuicki, jako, że, jest w lepszym stanie a ponadto obok znajdowała się Szkoła Wojewódzka, powinien pozostać na użytek młodzieży szkolnej. Kościół pw. Michała Archanioła jako bardziej zrujnowany i mniej ozdobny powinien zostać rozebrany. Materiał z niego przeznaczyć na budowę więzienia lub innego budynku publicznego. Wprawdzie już wyasygnowano pieniądze na remont kościoła, ale generał Zajączek proponował przeznaczyć je na remont kościoła pozakonnego. W dniu 7 września 1819 roku wydano decyzję o rozbiórce kościoła farnego, 25 października wysłano już ponaglenie rozbiórki. Ze względu na duże koszta rozbiórki i małej ilości odzyskanego materiału postanowiono, żeby z kościoła zrobić więzienie, ale i tu koszta przeróbki okazały się za duże.

W końcu po wielu perypetiach i pozytywnej opinii asesora Tryniszewskiego Komisja Rządowa Wyznań Religijnych i Policji wydała opinię, że kościół nadaje się do remontu. Nie mając wyjścia, generał musiał cofnąć decyzję o rozbiórce kościoła farnego w dniu 31 marca 1820 roku. Znając przyszłość, wiemy że kościół farny, późniejsza katedra przetrwał do dnia dzisiejszego i ma się dobrze, a kościół pozakonny zniknął z powierzchni ziemi na zawsze.

Po dorywczych remontach świątynia znowu służyła swojemu przeznaczeniu. Powstanie listopadowe znowu stanowiło zagrożenie dla istnienia kościoła. Zawieszono jego działalność i zamieniono na magazyny wojskowe. W/g opisu z 1839 roku piorun uderzył w wieżyczkę i spadający mur uszkodził dach. Po za tym w kościele były liczne zacieki, odpadały gzymsy, obraz ruiny przedstawiały skarpy okalające mury, zniszczeniu uległy wszystkie drzwi i okna.

Następny poważny remont przeprowadzono dopiero w 1844 roku zaczynając roboty od dachu. Kolejne prace podjęto w 1884 roku. Dobudowano od południa zakrystię bezstylową, zamurowano drzwi wejściowe pod dzwonnicą. W 1887 roku przekształcono kruchtę w przyziemiu dzwonnicy na kaplicę świętego Kazimierza.

W latach 1891 – 1894 usunięto dawną posadzkę ceramiczną zamieniając ją na betonową. Wykonano też polichromię na sklepieniach gwiaździstych i kryształowych. W 1925 roku powstała w Łomży diecezja, a kościół farny przemianowano na katedrę, a pierwszym biskupem został Romuald Jałbrzykowski. W latach 1932 – 1934 przeprowadzono kolejny remont katedry. Przy okazji remontu, w 1932 roku nagrobki Nikodema Kossakowskiego i Mikołaja Troszyńskiego przeniesiono z prezbiterium przy Wielkim Ołtarzu przeniesiono do naw bocznych katedry. Nagrobki Modliszewskich, które umieszczone były w kaplicy Matki Boskiej Różańcowej, zostały przeniesione w 1934 roku także do naw bocznych katedry. W 1933 roku ufundowano organy 41 – głosowe.

W czasie ostatniej wojny jedna z bomb zniszczyła dobudowaną zakrystię i najbliżej leżące przy niej przęsło nawy bocznej wraz ze sklepieniem kryształowym. Sklepienie katedry odtworzono w 1947 roku, w 5 lat później zbudowano nową piętrową zakrystię.

Od 1953 roku rozpoczęto prace konserwatorskie katedry o szerszym zakresie robót. W 1957 ołtarz główny wczesnobarokowy z manierystyczną ornamentyką z 1620 – 1627 roku rozmontowano, zastępując nowym ołtarzem w 1959 roku.

Fragmenty ołtarza wczesnobarokowego znajdują się w Łojach Gręsce.
Kolejne zniszczenie katedrze groziło w 1944 roku podczas wycofywania się Niemców. 12 września przyszli oficerowie niemieccy i kazali biskupowi Łukomskiemu opuścić katedrę z tego względu, że zastanie wysadzona w powietrze. Żaden z argumentów nie przemawiał do Niemców, w końcu zrezygnowany biskup Stanisław Kostka Łukomski powiedział, że idzie po raz ostatni pomodlić się do Kaplicy Matki Boskiej Różańcowej, idąc zauważył, że Niemcy są katolikami i wracając przyniósł i ofiarował im po różańcu. Stał się cud, Niemcy podziękowali i odeszli. Katedra została uratowana.

W obecnym wyglądzie fasada jest podzielona na dwie części stylowo odmienne.. Dolna część jest z cegły nie otynkowanej o dekoracji architektonicznej w stylu późnego gotyku, podpierają je dwie potężne skarpy ustawione na rogach pod kątem. Górna część składa się z trzech szczytów wspartych na gzymsach wieńczących i tworzących z kolei zwieńczenie trzech przęseł fasady, które odpowiadają trzem nawom kościoła. Dekoracja szczytów wykonana jest w stylu zdawkowego baroku.

Elewację północną podpierają dwie skarpy, a prezbiterium jest wzmocnione na załamaniach murów skarpami.
Kościół wspiera się na podmurówce kamiennej, zbudowany jest z cegły otynkowanej tylko w płycinach. Od strony północnej z katedrą łączy się dzwonnica, zachowała najbardziej pierwotny wygląd z całej budowli. Dawniej, gdy dachy naw bocznych były niższe, dzwony wisiały w przestrzeni otwierającej się na wszystkie strony w półkole sklepione przeźroczami. Od strony północnej zachował się szczyt gotycki, drugi szczyt jest w stylu renesansowym.

Trzy kondygnacje dzwonnicy jest podzielone pasami.

Najbogatsza jest dekoracja środkowej części. Na północnym szczycie dzwonnicy znajdowała się tarcza zegarowa, w 1812 roku przestała funkcjonować. W ostatnich latach uruchomiono zegar ponownie. Sklepienie nawy głównej jest gwiaździste, a naw bocznych kryształowe, jedynie przy wejściu w nawie południowej w jej partii niższej – gwiaździste. Każde ze sklepień dzieli się na pięć przęseł wspartych na masywnych filarach.  Cały kościół wewnątrz jest otynkowany z wyjątkiem żeber sklepiennych i części filarów od nawy głównej i bocznych. Tynki są te są narzutem późniejszym. Kościół św. Michała mimo wielu zagrożeń przetrwał dziejowe burze i dzisiaj jest cennym obiektem zabytkowym w skali światowej i znajduje się pod opieką konserwatora zabytków i władz państwowych.

1. Mapka XIX – wiecznej Łomży z zaznaczonymi obiektami sakralnymi.
2. Kościół Farny od ulicy Dwornej, zdjęcie z końca XIX wieku.
3. Kościół Farny od strony południowo -zachodniej zdjęcie j.w.
4. Zwieńczenie okien z pierwotnego projektu. Widok na strychu.
5. Nawa główna  z okresu międzywojennego.
6. Widok na prezbiterium z tego samego okresu.
7. Wielki Ołtarz wczesnobarokowy z XVII wieku.
8. Więżba dachowa kościoła nad główną nawą.
9. Fasada katedry (współcześnie).
10. Widok na Katedrę od ulicy Dwornej.
11. Widok na dzwonnicę.
12. Katedra od strony północno – wschodniej.
13. Prezbiterium katedry od ulicy Giełczyńskiej.
14. Katedra od strony południowej.
15. Wejście główne do katedry.

Opracowano na podstawie:
I. Katalog  Zabytków Sztuki Województwo Łomżyńskie. :: Maria Kałamajska – Saed
II. Dzieje Łomży od czasów najdawniejszych do rozbiorów Rzeczypospolitej XI w.  – 1795r. :: Donata Godlewska
www.lomza.friko.pl
420 Ogólnie 11 Dziś
  
Czytany 8004 razy, 11 dzisiaj
 

4 Komentarzy

  1. 5 stycznia 2010  14:44 przez Tadzio Odpowiedz

    W artykule pojawia się informacja, że konsekracji kościoła dokonał biskup Andrzej Noskowski(1546-1567). Bardziej wiarygodna jest informacja, iż dokonał tego biskup Andrzej Krzycki(1527-1535).

  2. maciek
    5 stycznia 2010  23:28 przez maciek Odpowiedz

    Informację o konsekracji kościoła farnego znalazłem w książce pani Donaty Godlewskiej pt. Dzieje Łomży od czasów najdawniejszych do rozbiorów Rzeczypospolitej XI w.-1795 r. Wydanie 1962 PWN.
    Str. 140 wers 17 (Odpis z odpisu z tablicy erekcyjnej kościoła parafialnegow Łomzy z r.1925 - ADŁ)

  3. 8 stycznia 2010  10:55 przez Zb. Czarniakowski Odpowiedz

    Szanowni Państwo

    Pragnę przedstawić pewne zdarzenie, jakie miało miejsce, w 2009 r. Oto treść korespondencji w sprawie, którą chciałbym przybliżyć, gdyż wiąże się z Katedrą w Łomży. Wysłałem 24 lutego 2009 r., 10:23, e-mail do: sofia@lomza.opoka.org.pl

    Sekretariat Domu Biskupiego
    w Łomży
    ul Sadowa 3

    Pochodzę z Ziemi Łomżyńskiej i szukam informacji o swoich korzeniach w Internecie, gdyż to najszybsza moim zdaniem możliwość dotarcia do różnych danych. Ale nie o tym chciałem zanudzać. Przy okazji tych poszukiwań, natknąłem się na zapis Pieśni Wielkanocnej z 1635 r., których kopię wraz z nutami przesyłam w załączniku. Nie znam się na zapisach nutowych, ale pomyślałem, że znalezisko należy przekazać we właściwe ręce, jakim jest Kościół Łomżyński i tu będzie wiadomo, czy może się to do czegoś przydać. Sentyment takiego działania wypływa z racji, iż pochodzę z Matki Alicji Kossakowskiej-Czarniakowskiej wywodzącej się Kossak, na Ponikłym Stoku, miejscowości położonej pomiędzy Bronowem a Krzewem. Jest to pierwotne gniazdo wszystkich Kossakowskich, których Ród rozrósł się w około 10 miejscowości nazwy Kossaki. Jeden z przedstawicieli tej Rodziny Nikodem Kossakowski uhonorowany jest kamiennym pomnikiem z ciemnego granitu w lewej nawie Katedry w Łomży.

    Łączę pozdrowienia – Szczęść Boże - Zb. Czarniakowski
    Warszawa
    W załączniku - kopia zapisu Pieśń Wielkanocna z 1635 r. (nuty - Wstał Pan Chrystus)
    …………………………………………………………………………………………

    Otrzymałem 25 lutego 2009 r., 12:46, taką odpowiedź.

    Szanowny Panie Zbigniewie,

    Dziękujemy za przesłaną korespondencję. Tekst pieśni przekażę księdzu odpowiedzialnemu za śpiew liturgiczny; myślę, że jest to cenny dokument. Pozdrawiamy Pana z Ziemi Łomżyńskiej.

    s. Maksymiliana sekretariat

    ……………………………………………..

    Tak odpowiedziałem 26 lutego 2009 r., 09:02

    Szanowna Siostra Maksymiliana

    Bardzo dziękuję za przekazaną informację i cieszę się, iż to przypadkowe znalezisko, jeśli takim jest naprawdę może być przydatne. Jak miło może być - usłyszeć jej nowo opracowane brzmienie w Katedrze Łomżyńskiej podczas Wielkanocnych uroczystości. Zapewne cieszyłby się Nikodem Kossakowski z nagrobka lewej nawy, iż jego późniejszy kuzyn przyczynił się do czegoś pożytecznego. To taki swoisty i ciekawy zbieg okoliczności?
    Jeszcze raz pozdrawiam - Zb. Czarniakowski
    ……………………………………………….

    Dalszy los przekazanych nut (otrzymany e-mail)
    Od: Szczepan Dobecki
    sdobecki@wp.pl Data: 3 marca 2009 r., 23:17
    Do: czimex@epf.pl Temat: nuty

    Szanowny Panie!

    Za pośrednictwem Księdza Biskupa otrzymałem od Szanownego Pana zapis nutowy pieśni "Wstał Pan Chrystus". Bardzo serdecznie Panu dziękuję za te nuty. Postaram się przekazać je w najbliższym czasie panu organiście z katedry. Łączę wyrazy szacunku. Szczęść Boże! ks. Szczepan Dobecki - wykładowca muzyki w Seminarium Duchownym w Łomży
    …………………………………………………………………………

    Ciekawy jestem – czy zabrzmiała w Katedrze Łomżyńskiej Pieśń Wielkanocna z 1635 r. cudownie odnaleziona, w 2009 r., a więc po 374 latach od jej powstania - podczas obchodów uroczystości Zmartwychwstania Pańskiego. Zbliżają się kolejne Święta Wielkanocne – zwróćcie Państwo uwagę czy wspomniana Pieśń może zabrzmi, w 2010 r., - czego serdecznie życzę. Może mnie również będzie dane kiedyś ją usłyszeć. - Pozdrawiam.

  4. maciek
    8 stycznia 2010  18:48 przez maciek Odpowiedz

    Postaram się zasięgnąć informacji z pierwszej ręki, czyli od Pana organisty

Zostaw komentarz

Twój e-mail nie zostanie opublikowany.

Heads up! You are attempting to upload an invalid image. If saved, this image will not display with your comment.

Stanisław Smurzyński

                                  Stanisław Smurzyński   (Członek Komitetu Diecezjalnego Łomżyńskiego Kongresu Eucharystycznego) Biskup Łomżyński Stanisław Kostka Łukomski, w swo[...]