Kościół pw. św. Michała cz. I

Kościół pw. św. Michała – jego historia. (późniejsza Katedra Łomżyńska)

Na początku XIX wieku było w Łomży 4 kościoły:  parafialny, pw. św. Michała, kościół pojezuicki, klasztor kapucynów i panien Benedyktynek. Dwa ostatnie służyły tylko i wyłącznie wymienionym zakonom.

Kościół św. Michała zbudowano w latach 1504 – 1525, był z cegły trzynawowy, długi na 53 m, szeroki 23 m, w najwyższych punktach sklepienia 19 m w nawie głównej (przęsło zachodnie) i nawy boczne 6 m szerokości i 13 m wysokości. Kubatura 18285 m3. Kościół początkowo zaczynano budować w stylu gotyckim, bazylikowym. W architekturze bazylikowej nawa środkowa jest wyższa i ma własne oświetlenie górnymi oknami. Budowę w stylu bazylikowym widać na pierwszym przy wejściu do kościoła przęśle nawy głównej i nawy bocznej od południa. Wysokość sklepienia nawy głównej sięga 15,50 m, a nawy bocznej nieco ponad 9 m.

Nie będąc pewnym wytrzymałości skarp budowniczowie zrezygnowali ze zasklepienia kościoła w całości, jak to zrobiono w przęsłach zachodnich, tym samym z bardziej artystycznego pierwotnego projektu, zastąpiono stylem pseudo – bazylikowym. Od 1519 budowano w tym właśnie stylu. Mury bocznych naw podniesiono o prawie 5 m, a mury nawy głównej obniżono o 2 m. Ślady obniżenia sklepień nawy głównej widać na strychu, istnieją tam ostrołuki pozostałe po po oknach które miały oświetlać nawę główną. Zdjęcie poniżej:

Kościół farny położony w południowo – wschodniej części Łomży między ulicami Dworną, (Dworską), Warszawską, ( Giełczyńską, i jakąś Włóczną był trzecim kościołem parafialnym. Budowę kościoła dokończył proboszcz Jan Wojsawski w 1525 roku, a konsekracji dokonał biskup płocki Andrzej Noskowski. Przy kościele był duży i szeroki cmentarz otoczony murem. Na cmentarzu oprócz kościoła stał dom dla księży, dom dla służby kościelnej i szkoła murowana. W ciągu wieków gmach podlegał wielu konserwacjom. Każda z nich pozostawiła po sobie jakieś zniekształcenia. Za jedną z pierwszych przeróbek można uznać odstąpienie od pierwotnego projektu typowo bazylikowego. W 150 lat później, prawdopodobnie podczas walk ze Szwedami uległa zniszczeniu górna część fasady. W latach 1691 – 1692 generalnego remontu podjął się znany architekt Józef Szymon Bellotti. Opracował projekt zgodnie z ówczesnymi prądami architektury barokowej.

Przez to gotycki szczyt nad głównym wejściem uzyskał formę wczesnobarokową, i co za ty idzie pociągnęło to obniżenie dachu nad nawą główną i prezbiterium. Przebudowano również dekoracyjny szczyt nad łukiem tęczowym, zmieniając jego formę na gładki mur ponad dachem zakończony sygnaturką. W prezbiterium nadbudowano na starych murach ścianę wysokości około 2 m i zaniżono dach.
Sylwetka świątyni znacznie straciła na swoim wyglądzie.

W 1696 roku przeprowadzono kolejny remont, prawdopodobnie częściowego zniszczenia prze pożar lub piorun. Następny remont przeprowadzono w latach 1752 – 1753. Kościół podczas tego remontu wzbogacił się o chór muzyczny i wykonano rokokową sztukaterię nad łukiem tęczowym. Ale czas i trwające zabory nie oszczędzały kościoła. Z braku funduszy na remonty popadał w coraz to większą ruinę. W 1819 roku był już w takim stanie, że burmistrz zapieczętował kościół ze względu na bezpieczeństwo wiernych. Władze kościelne natychmiast powiadomiły Komisję Rządową Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego o przyśpieszenie remontu. W dniu 20 kwietnia 1819 roku ww. Komisja poleciła Komisji woj. Augustowskiego przedstawić kosztorys prac remontowych. Szkopuł w tym, że o fundusze na remont kościoła pojezuickiego ubiegał się w tym czasie ksiądz Walenty Staszewski rektor szkoły wojewódzkiej w Łomży.

W lecie 1819 roku namiestnik Królestwa Polskiego, generał Józef Zajączek wysłany na inspekcję po miastach woj. Augustowskiego przybył i do Łomży. Po inspekcji w dniu 18 sierpnia 1819 roku na posiedzeniu Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego stwierdził, że oba duże kościoły w Łomży wymagają natychmiastowego remontu, zarówno farny jak i pojezuicki.

Postanowił żeby kościół pojezuicki, jako, że, jest w lepszym stanie a ponadto obok znajdowała się Szkoła Wojewódzka, powinien pozostać na użytek młodzieży szkolnej. Kościół pw. Michała Archanioła jako bardziej zrujnowany i mniej ozdobny powinien zostać rozebrany. Materiał z niego przeznaczyć na budowę więzienia lub innego budynku publicznego. Wprawdzie już wyasygnowano pieniądze na remont kościoła, ale generał Zajączek proponował przeznaczyć je na remont kościoła pozakonnego. W dniu 7 września 1819 roku wydano decyzję o rozbiórce kościoła farnego, 25 października wysłano już ponaglenie rozbiórki. Ze względu na duże koszta rozbiórki i małej ilości odzyskanego materiału postanowiono, żeby z kościoła zrobić więzienie, ale i tu koszta przeróbki okazały się za duże.

W końcu po wielu perypetiach i pozytywnej opinii asesora Tryniszewskiego Komisja Rządowa Wyznań Religijnych i Policji wydała opinię, że kościół nadaje się do remontu. Nie mając wyjścia, generał musiał cofnąć decyzję o rozbiórce kościoła farnego w dniu 31 marca 1820 roku. Znając przyszłość, wiemy że kościół farny, późniejsza katedra przetrwał do dnia dzisiejszego i ma się dobrze, a kościół pozakonny zniknął z powierzchni ziemi na zawsze.

Po dorywczych remontach świątynia znowu służyła swojemu przeznaczeniu. Powstanie listopadowe znowu stanowiło zagrożenie dla istnienia kościoła. Zawieszono jego działalność i zamieniono na magazyny wojskowe. W/g opisu z 1839 roku piorun uderzył w wieżyczkę i spadający mur uszkodził dach. Po za tym w kościele były liczne zacieki, odpadały gzymsy, obraz ruiny przedstawiały skarpy okalające mury, zniszczeniu uległy wszystkie drzwi i okna.

Następny poważny remont przeprowadzono dopiero w 1844 roku zaczynając roboty od dachu. Kolejne prace podjęto w 1884 roku. Dobudowano od południa zakrystię bezstylową, zamurowano drzwi wejściowe pod dzwonnicą. W 1887 roku przekształcono kruchtę w przyziemiu dzwonnicy na kaplicę świętego Kazimierza.

W latach 1891 – 1894 usunięto dawną posadzkę ceramiczną zamieniając ją na betonową. Wykonano też polichromię na sklepieniach gwiaździstych i kryształowych. W 1925 roku powstała w Łomży diecezja, a kościół farny przemianowano na katedrę, a pierwszym biskupem został Romuald Jałbrzykowski. W latach 1932 – 1934 przeprowadzono kolejny remont katedry. Przy okazji remontu, w 1932 roku nagrobki Nikodema Kossakowskiego i Mikołaja Troszyńskiego przeniesiono z prezbiterium przy Wielkim Ołtarzu przeniesiono do naw bocznych katedry. Nagrobki Modliszewskich, które umieszczone były w kaplicy Matki Boskiej Różańcowej, zostały przeniesione w 1934 roku także do naw bocznych katedry. W 1933 roku ufundowano organy 41 – głosowe.

W czasie ostatniej wojny jedna z bomb zniszczyła dobudowaną zakrystię i najbliżej leżące przy niej przęsło nawy bocznej wraz ze sklepieniem kryształowym. Sklepienie katedry odtworzono w 1947 roku, w 5 lat później zbudowano nową piętrową zakrystię.

Od 1953 roku rozpoczęto prace konserwatorskie katedry o szerszym zakresie robót. W 1957 ołtarz główny wczesnobarokowy z manierystyczną ornamentyką z 1620 – 1627 roku rozmontowano, zastępując nowym ołtarzem w 1959 roku.

Fragmenty ołtarza wczesnobarokowego znajdują się w Łojach Gręsce.
Kolejne zniszczenie katedrze groziło w 1944 roku podczas wycofywania się Niemców. 12 września przyszli oficerowie niemieccy i kazali biskupowi Łukomskiemu opuścić katedrę z tego względu, że zastanie wysadzona w powietrze. Żaden z argumentów nie przemawiał do Niemców, w końcu zrezygnowany biskup Stanisław Kostka Łukomski powiedział, że idzie po raz ostatni pomodlić się do Kaplicy Matki Boskiej Różańcowej, idąc zauważył, że Niemcy są katolikami i wracając przyniósł i ofiarował im po różańcu. Stał się cud, Niemcy podziękowali i odeszli. Katedra została uratowana.

W obecnym wyglądzie fasada jest podzielona na dwie części stylowo odmienne.. Dolna część jest z cegły nie otynkowanej o dekoracji architektonicznej w stylu późnego gotyku, podpierają je dwie potężne skarpy ustawione na rogach pod kątem. Górna część składa się z trzech szczytów wspartych na gzymsach wieńczących i tworzących z kolei zwieńczenie trzech przęseł fasady, które odpowiadają trzem nawom kościoła. Dekoracja szczytów wykonana jest w stylu zdawkowego baroku.

Elewację północną podpierają dwie skarpy, a prezbiterium jest wzmocnione na załamaniach murów skarpami.
Kościół wspiera się na podmurówce kamiennej, zbudowany jest z cegły otynkowanej tylko w płycinach. Od strony północnej z katedrą łączy się dzwonnica, zachowała najbardziej pierwotny wygląd z całej budowli. Dawniej, gdy dachy naw bocznych były niższe, dzwony wisiały w przestrzeni otwierającej się na wszystkie strony w półkole sklepione przeźroczami. Od strony północnej zachował się szczyt gotycki, drugi szczyt jest w stylu renesansowym.

Trzy kondygnacje dzwonnicy jest podzielone pasami.

Najbogatsza jest dekoracja środkowej części. Na północnym szczycie dzwonnicy znajdowała się tarcza zegarowa, w 1812 roku przestała funkcjonować. W ostatnich latach uruchomiono zegar ponownie. Sklepienie nawy głównej jest gwiaździste, a naw bocznych kryształowe, jedynie przy wejściu w nawie południowej w jej partii niższej – gwiaździste. Każde ze sklepień dzieli się na pięć przęseł wspartych na masywnych filarach.  Cały kościół wewnątrz jest otynkowany z wyjątkiem żeber sklepiennych i części filarów od nawy głównej i bocznych. Tynki są te są narzutem późniejszym. Kościół św. Michała mimo wielu zagrożeń przetrwał dziejowe burze i dzisiaj jest cennym obiektem zabytkowym w skali światowej i znajduje się pod opieką konserwatora zabytków i władz państwowych.

1. Mapka XIX – wiecznej Łomży z zaznaczonymi obiektami sakralnymi.
2. Kościół Farny od ulicy Dwornej, zdjęcie z końca XIX wieku.
3. Kościół Farny od strony południowo -zachodniej zdjęcie j.w.
4. Zwieńczenie okien z pierwotnego projektu. Widok na strychu.
5. Nawa główna  z okresu międzywojennego.
6. Widok na prezbiterium z tego samego okresu.
7. Wielki Ołtarz wczesnobarokowy z XVII wieku.
8. Więżba dachowa kościoła nad główną nawą.
9. Fasada katedry (współcześnie).
10. Widok na Katedrę od ulicy Dwornej.
11. Widok na dzwonnicę.
12. Katedra od strony północno – wschodniej.
13. Prezbiterium katedry od ulicy Giełczyńskiej.
14. Katedra od strony południowej.
15. Wejście główne do katedry.

Opracowano na podstawie:
I. Katalog  Zabytków Sztuki Województwo Łomżyńskie. :: Maria Kałamajska – Saed
II. Dzieje Łomży od czasów najdawniejszych do rozbiorów Rzeczypospolitej XI w.  – 1795r. :: Donata Godlewska
www.lomza.friko.pl