Leon Rzeczniowski. Dawna i teraźniejsza Łomża XIII

 119

Sprostowania i objaśnienia do „dawnej i teraźniejszej Łomży” przez Leona Rzeczniowskiego

W sądzeniu o granicach miasta, jego wielkości, ludności itp, w dawnych czasach, gdyśmy szli za samem podaniem, moglibyśmy łatwo wpaść w przesadę, która w niczem, a szczególniej w rzeczach historycznych, miejsca mieć nie powinna.

Że Łomża była za panowania Zygmuntów miastem znacznem, składającem się z kilkuset domów i kilkunastu tysięcy ludności. o tem świadczy lustracya z 1564r która mówi: „Domów miejskich i rzemieślniczych, okrom wolnych, w mieście Łomży jest 540. Surowiecki, znakomity pisarz, w dziele swojem: ” o upadku przemysłu i miast w Polsce”, tąż samą wiadomość przytacza na str 182 wyrażając, iż oprócz zamku i wielu kamienic wolnych, Łomża liczyła 5 domów podatkujących. Ztąd to, jak mi powiadał jeden z najstarszych obywatel

120

miasta, P. Talarowski, było za jego młodych lat żywe jeszcze podanie o ten, iż w Łomży w dawnych wiekach znajdowało sic 500 murów, Holsche, pisarz, z przeszłego wieku, powiada w swojej Geografii statystycznej, że według akt miejscowych Łomża 1590 r miała 800 domów, czego nieudało mi się, dotąd sprawdzić, u Adryana Krzyżanowskiego wyczytujemy, że Łomża w 16 wieku mogła mieć ludności 12000. Moje własne poszukiwania nie pozwalają mi zrobić przypuszczenia na wyższą cyfrę lud­ności, jak kilkanaście tysięcy. Zapi­sana 5021 liczba zmarłych w I624 r na morowe powietrze w Łomży, o ludności kilkunastotysięcznej dawać może świadectwa. W czasie morowej zarazy, mieszkańcy miast mieli zwyczaj opuszczać domy i szukać ochrony pod lasami lub w lasach. Co do Łomży stwierdzają akta miejscowe, a zatem większa daleko połowa mogła się. uchronić od strasznej klęski.

Zważywszy przytem na liczne przywileje, jakiemi miasto było obdarowa­ne, na 6 kościołów, w niem się mieszczących, na znaczną liczbę Księży farnych, którym jeszcze w pomoc przycho­dzili sprowadzeni z Pułtuska Jezuici. na znaczny handel miasta, na to w końcu, że Łomża była miejscem zamieszkania Ks. Mazowieckich, a następnie czasowem przebywaniem Anny Jagiellonki, której tu, na utrzymanie

121
dworu, wyznaczone były dochody, jak wspominają dawne akta, powątpiewać o niepospolitem znaczeniu Łomży w dawnych czasach, byłoby zaprzeczać świadectwem prawdziwym; Ale z drugiej strony, zgodzi

się z podaniem na to, że dawna Łomża rozciągała się do wsi Starej Łomży położonej o mało pół mili od miasta, z wielu względów nie podobna. Że kościół Sgo Wawrzyńca stał pod Starą Łomżą, gadzie teraz figura, to nie ulega wątpliwości, lecz czem była wówczas Łomża, kiedy kościół ten założony został, czy była, nie mając przywileju fundacyjnego miasta, któryby wyjaśnił jego początek i założenie, nic pewnego powiedzieć się nie da. Mógł ów kościół Sgo Wawrzyńca być pierwotnie kościołem wsi, która, gdy w następnych czasach stanęło miasto, otrzymała dla odróżnienia od miasta Łomży, nazwę Starej Łomży.

Najstarsi mieszkańcy miasta opowiadali mi, że gdzie teraźniejszy Szur to jest o wiorstę może od Łomży, były zwaliska murów, które podanie poczytywało za ślady zamku Bony. Rozmaite legendy łączą się z podaniem o owem miejscu istnienia niegdyś zamku Bony jak np: jakąś pannę ,gdy wystąpiła na tę górę zamkową, ziemia pochłonęła. Co do tego zamku Królowej Bony winienem zrobić uwagę, że podobno nie ma ani jednego znaczniejszego miasta w całym kraju, ani zwaliska, do któregoby nie przywiązano podania o istnie

122

w takich miejscach Zamkach tej Królowej, a to dla tego, ze przez swe intrygi i niecne sprawy, na wiekową pamięć w umysły i wyobrażenie ludu wcisnąć się musiała, że zatem ślady jej u nas bytności wyobraźnia w licznych miejscach spostrzega.

Przeglądając dawne akta, nigdzie nie wyczytałem sprawdzenia o zachowanem w pamięci najstarszych osób w Łomży podaniu co do oddzielnego zamku Bony, który miał stać, jak to podanie utrzymuje, na wzgórzach Szuru.

W 15 zaś wieku, od którego to czasu Łomża dokładniej jest znaną i była miejscem zamieszkania Książąt Mazowieckich o czem przekonywają rozporządzenia i nadania tychże książąt, datowane w Łomży, miasto rozciągało się nie gdzie indziej, tylko w położeniu dzisiejszej Łomży to potwierdzając najdawniejsze gmachy jak to: zamek, stary ratusz i wszystkie kościoły, wyjąwszy kościół św Wawrzyńca i kościół Sgo Piotra. O tym ostatnim w aktach z 17 wieku czytamy, że znajdował się już za miastem.

Znaleziono nazwiska niektórych dawnych ulic jako to: Dworskiej, Giełczyńskiej, Szpitalnej, Kościelnej, Długiej, Krótkiej, Koziej ta od początków Księs­twa Warszawskiego, na pamiątki iż przez nią wprowadzono najuroczyściej w licznem nader zgromadzeniem Prefekta, a znim nowy Rząd do Kraju do domu p.Toka, aptekarza, otrzymała nazwisko

 123

Rządowej, Krzywego Koła, Woziwodzkiej, Rybaków, Żydowskiej, Senatorskiej i Wodnej jeszcze lepiej utwierdzają w tem przekonaniu, że dawne miasto stało tam, gdzie i teraźniejsze, tem bardziej, że wszystkie nazwy ulic dawniejszych dotąd się przechowują.

Z opowiadań najstarszych mieszkańców Łomży i o tem się przekonałem, że wykopywane w końcu przeszłego i w bieżącym wieku fundamenta domów murowanych i bruki znajdowano nie gdzie indziej tylko na miejscu, zajmowanem przez teraźniejsze miasto, a zatem przypuszczenia Pana Zielińskiego, Sędziego Sądu Apellacyjnego, zamieszczone w Dawnej Polsce Adryana Krzyżanowskiego i innych o zasypanych brukach i fundamentach, które mają się rozciągnąć od dzisiejszego miasta aż do wsi Starej Łomży niczym pewnem nie dają się udowodnić.

W poszukiwaniach przeszłości, podania są ważne, ale wtedy dopiero nabierają prawdziwej wagi i znaczenia, kiedy się zgadzają ze świadectwami pewnemi, do których należą akta pisane lub pomnikowe zabytki przeszłości, jako to: dawne gmachy, kościoły, zwaliska itp.

124

Starożytny ratusz murowany, jednopiętrowy, kształtu czworoboku podłużnego, dającego długości około 30 łokci, szerokości około 20 łokci, z gzemsem u góry pokryty był dachówką i ozdobiony małą wieżyczką z dzwonkiem, na której umieszczona była chorągiewka z jeleniem w biegu, będącym herbem miasta Łomży. Ratusz frontem obrócony był do kościoła 0.0.Kapucynów. Do 1826 roku stał on w środku teraźniejszego Starego Rynku. Całe piętro tego gmachu zajmowała jedna wielka sala, pod nią był odwach i areszta. Na areszta przymurowana była wieża z oknami zakratowanemi, gdzie na górze i in funto zamykano przestępców.

W r.1826 starożytny ten gmach rozebrano, a rnateryały z niego użyto w części do nowego ratusza, który w tym czasie zaczęto stawiać. W miejscu owego ratusza, nieco zapadły bruk dosyć wyraźnie odznacza ślad fundamentu.

Skarbiec mieścił w sobie archiwum akt dawnych polskich ziemi łomżyńskiej wizkiej i samego miasta.

125

Gmach ten, sam w sobie zupełnie oddzielny, był dosyć obszerny, bez piętra, zajmował jedną salę, ze sklepieniem i posadzką ceglaną, miał okna maleńkie okratowane i drzwi wielkie żelazne. Gmach ten około 1822 r rozebrano, a wszystkie akta przeniesiono do sal Trybunału Łomżyńskiego.

Z gruzów zamku, jakie jeszcze widzieć można było przed 40 laty, pamiętający te czasy wnoszą, że zamek był obszerny korpusem stał obrócony ku rzece, przy korpusie zaś prawdopodobnie były dwa pawilony.

Podanie mówi o wodociągach któremi sprowadzono wodę do zamku. Sam w aktach napotkałem wspomnienie o rurach w mieście się znajdujących.

Wiadomość, tak o dawnym Ratuszu, jak i o zamku, miałem sobie łaskawie udzielone przez p.Grekowskiego, Sędziego Trybunału Łomżyńskiego, jako od naocznego świadka tych dawnych zabytków.

P. Zieliński, opisując Łomżę, taką udziela wiadomość o Starostach Łomżyńskich: „Kupiski, wieś o 3/4 mili odległa od Łomży była siedzibą Łomżyńskiego Starosty, ogrójcem pakowni na grosz wyciskany z mieszczan i chłopów”‚.

Surowiecki na str.183 powiada według autentycznych źródeł, jak lustratorowie obwiniali starostów o ździerstwo i uciski, jak ci Starostowie, biorąc od rzeźników ćwiartki, pozwalali im wszelkich nadużyć.

126

Dalej utrzymuje p.Zieliński, że takie postępowanie starostów wiele się przyczyniło do upadku miasta, i że Łomża na początku tego wieku liczyła 100 chałup kiedy Rząd Pruski ostatniego Kupisk Starostę, Kuryłłą, wysłał, jak mówiono podówczas, na grzyby, do Nowogrodzkiej puszczy.

127

D O M Ó W I E N I E

Na zakończenie pozostaje mi powiedzieć, że skreślony przeze mnie obrazek historyczny Łomży poszczycić się nie może zupełnem wyczerpaniem przedmiotu. Nawet miejscowe archiwum akt dawnych, które może dostarczyć obfitego materyału chcącemu gruntowie zbadać historyą Łomży, powiem otwarcie, przejrzałem o tyle tylko, o ile to odpowiadało celowi, jaki sobie wytknąłem. Warunki. w jakich się, znajduję, a mianowicie: obowiązki służby, która, zwłaszcza przy wątłych mych silach, mało chwil swobodnych do pracy mi pozostawia, tudzież ta okoliczność, że, jako zostający w służbie publicznej, nie jestem stałym mieszkańcem miasta, które zawiera najwięcej materyałów do swej historii: wszystko to kazało mi nadać skromny zakres mej pracy. Jakoż, nie mając pretensji stworzyć zupełną historyą naszego grodu zamierzyłem sobie jedynie ożywić interes naszych uczonych, wskaznjąc tu i ówdzie niewzmiankowane dotąd nigdzie źródła. ocalić szczątki podań, coraz bardziej się zacierających, osunąć przez kombinacye, na faktach oparte,

128

pewne uprzedzenia, a przede wszystkiem wzbudzić w młodzieży, której mą monografią poświęcam, zamiłowanie pracy historycznej, mającej za przedmiot badanie naszej przeszłości. Smutno bowiem pomyśleć, że tyle piśmiennych i niepiśmiennych pomników, tyczących się historyi grodów naszych, coraz więcej ulega niszczącej ręce czasu, nie znajdując ludzi, którzy by chcieli i mogli przez sumienne zbadanie wydrzeć je zapomnieniu, i tym sposobem przyłożyć się do wszechstronnego rozjaśnienia dziejów ojczystych.

Szczęśliwym będę, jeżeli choć w części cel sobie założony osiągnę, jeżeli mój przykład zachęci młodsze pokolenie do pracy na polu historycznem, które jeszcze tylu rąk, tylu zdolności potrzebuje, że bardzo jeszcze długo pracownicy sobie przeszkadzać nie będą, choćby się im nawet zdawało, że sto stoją na jednym zagonie.

Koniec

Opracował Jerzy Smurzyński, współpraca Henryk Sierzputowski

Część XII

http://historialomzy.pl/leon-rzeczniowski-dawna-i-terazniejsza-lomza-xii-2/

707 Ogólnie 2 Dziś
  
 

Zostaw komentarz

Twój e-mail nie zostanie opublikowany.