Władysław Świderski. Łomża. Część 13

 

Władze Miejskie za czasów okupacji
Po wejściu Niemcy zaprowadzili w mieście rządy wojskowe, pozostawiając niektóre sprawy administracji cywilnej Komitetowi Obywatelskiemu, na czele którego stał Stanisław Kurcyusz.  Oprócz Komitetu Obywatelskiego rządziła Rada Opiekuńcza, przewodniczącym której był St. Komornicki. Do atrybucji Rady Opiekuńczej należały sprawy opieki społecznej i zdrowotności publicznej. Pod koniec roku 1915 Komitet Obywatelski został rozwiązany, a do zarządu miastem kreischef Wilkins mianował: na I burmistrza D-ra Langerhansa, II burmistrza Wł. Suchorzewskiego i na ławników; Aleksandra Chrystowskiego, Antoniego Kuberskiego, D-ra Sz. Goldlusta i Hirsza Epsztejna; na prezesa Rady miejskiej Fr. Hryniewicza i na członków Rady A. Antosiewicza, Mendla Botkowskiego, M. Białego, E. Caberta, I. Chutorskiego, P. Dąbrowskiego, rabina J. Gordona, B. Giełczyńskiego, I. Joffe, St. Komornickiego, J. Karbowskiego, A. Kowalskiego, B. Kierzyńskiego, G. Kulkina. I. Lachowicza, pastora K. Mikulskiego, A. Mizrocha, W. Narolewskiego, M. Orłowskiego, ks. St. Pardo, Z. Piotrowskiego, I. Rychtera, M. Skarżyńskiego. Pierwsze posiedzenie Rady Miejskiej odbyło się w dniu l stycznia 1916 r. W lutym ustępuje II burmistrz Wł. Suchorzewski, a na jego miejsce wchodzi Al. Chrystowski. 10 kwietnia 1916 r. I burmistrz Langerhans został odwołany do Niemiec, a na jego miejsce wyznaczono Otto Graw’a. W listopadzie 1916 roku na II burmistrza został mianowany J. Lachowicz na miejsce zmarłego w dniu 15 września Al. Chrystowskiego.
Rada miejska celem uczczenia pamięci tak wybitnego obywatela i uzdolnionego prawnika o wielkich zaletach umysłu i charakteru, pracowitości i poświęcenia dla spraw obywatelskich, jakim był zmarły, uchwaliła pogrzeb przyjąć na koszt miasta, przeznaczając jednocześnie pewną sumę na doraźne stypendja imienia zmarłego dla niezamożnej uczącej się młodzieży. 1 listopada 1916 r. została ogłoszona
ordynacja miejska, według której prawo czynne przysługiwało mężczyznom mającym ukończone
25 lat, bierne – 30 lat. Wyborcy dzielili się na 6 kurji. Do I kurji należeli ci, którzy ukończyli wyższy zakład naukowy, do II właściciele większych przedsiębiorstw przemysłowych i handlowych
do III drobny przemysł, rękodzielnictwo i drobny handel, do IV właściciele nieruchomości,
(właścicielki nieruchomości mogły głosować przez zastępcę,) do V opłacający podatek mieszkaniowy
i do VI kurji należeli ci wszyscy wyborcy, którym nie przysługiwało prawo wyborcze w kurjach I-V. Każda kurja miała prawo wyboru 1/6 część radnych, liczbę których w Łomży określono na 24 z kadencją trzech’
letnią, i prezesem, mianowanym z pośród radnych przez władze nadzorcze.
Burmistrz i ławnicy wchodzili w skład Rady. Uchwały Rady zapadały większością głosów, w razie równości głosów rozstrzygał głos burmistrza. Kadencję ławników określono na lat 6 i co trzy lata ustępowała połowa.
Na podstawie powyższej ordynacji w marcu 1917 r. odbyły się wybory i do Rady Miejskiej zostali wybrani: 1) Aleksander Antosiewicz, 2) Motel Biały, 3) Jan Chutorski, 4) Fiszel Ciechanowicz, 5) ks. Ign. Czyżewski, 6) Abram Domowicz, 7) Hirsz Epsztejn, 8) Dr. Szymon Goldlust, 9) rabin Juda Gordon, 10) Franciszek Hryniewicz, 11) Wincenty Iwanicki, 12) Bronisław Jabłkowski, 13) Jakób Karbowski, 14) Bolesław Kierzyński, 15) Stanisław Komornicki, 16) Stanisław Kurcyusz, 17) Marceli Lipiński, 18) Hirsz Mark, 19) Adam Mieczkowski, 20) Mendel Orłowski, 21) Zygmunt Piotrowski, 22) Tadeusz-Mieczysław Skarżyński, 23) Piotr Świerczewski i 24) Aleksander Witkowski.
Pierwsze posiedzenie nowoobranej Rady odbyło się 4 kwietnia 1917 r. Przewodniczącym Rady został Stanisław Kurcyusz, zastępcą— Zygmunt Piotrowski i sekretarzem — Bronisław Jabłkowski; na ławników wybrano: Kazimierza Antosiewicza, d-ra Sz.Goldlusta, Hirsza Epsztejna i Fr. Hryniewicza. Na miejsce ich do Rady weszli zastępcy: Salomon Uryński, Noach Kawkiewicz i Roman Dobrzycki. Obowiązki
pierwszego burmistrza w dalszym ciągu pełnił Otto Graw, Niemiec; na drugiego . burmistrza kreischef wyznaczył Jana Lachowicza. Nowo wybrany zarząd wysiłki swoje skierował do uporządkowania życia miejskiego, zdezorganizowanego przez wojnę, do zaaprowidowania ludności i do złagodzenia świadczeń wojennych, które już czwarty rok gnębiły ludność i kasę miejską. Lecz zamierzenia Rady Miejskiej były paraliżowane przez władze niemieckie, które swoje interesy stawiały wyżej nad potrzeby miasta.

Odgłosy traktatu brzeskiego.
Pomimo ogłoszenia przez Niemców niepodległości, biedował każdy nadal i wyglądał końca wojny. Nareszcie w roku 1918 Niemcy zawarli pokój z Rosją. Pokój ten krzywdził Polskę, odbierając ziemię Chełmską. Z tego powodu w Łomży odbyło się parę wieców protestacyjnych, a młodzież należąca do Polskiej Organizacji Wojskowej 7 marca wybiła szyby w urzędach niemieckich i w mieszkaniu prywatnem gubernatora, za co gubernator Pauls nałożył na miasto 20000 marek kontrybucji i zaczaj aresztować nie tylko młodzież, lecz i starszych. Między innymi aresztowano miejscowego komendanta P.O. W. Jana Kraszewskiego i zagrożono, że Stanisław Kurcyusz, Stanisław Woyczyński, jego syn Stefan i Dr Chyliński
powtórnie zostaną zesłani do obozu jeńców, w którym przebywali czas dłuższy w roku 1915.

Rozbrojenie Niemców
W początkach listopada 1918 r. dc miejscowego społeczeństwa zaczęły przenikać uporczywe pogłoski o przegranej przez Niemców, wojnie. W wojsku dyscyplina rozluźniła się i zaczęły tworzyć się rady żołnierskie. Polska Organizacja Wojskowa stanęła w pogotowiu zależało bowiem, aby Niemcy na wypadek
ewakuacji nie zdążyli wywieźć nagromadzonych w Łomży zapasów żywności, broni i amunicji
Dzień rozbrojenia Niemców wyznaczony został na 11 listopada. Już w wigilję tego dnia da się zauważyć tajemniczy ruch w mieście. Z okolicznych wsi i miasteczek zaczęli napływać członkowie P. O. W., niosąc ze sobą broń ukrytą i zapasy żywności. Zbrojne obsadzenie placówek i posterunków wojskowych miało odbyć się dnia 11 listopada o godzinie 3.
Gotując się do czynnego wystąpienia, komenda P. O. W. zorganizowała Komitet Obywatelski, do którego zostali powołani: St. Kurcyusz,  D-r Czarnecki, Fr. Hryniewicz, St. Woyczyński, J. Stolnicki, Władysław Świderski. Po naradzie w Towarzystwie Kredytowem Ziemskiem Komitet postanowił, łącznie z powiatowym komendantem P. O. W. Konradem Leśniewskim udać się do gubernatora niemieckiego z propozycją złożenia broni i opuszczenia miasta przez wojsko. W czasie pertraktacyj w mieście wybuchła
strzelanina i zaczęło się rozbrajanie Niemców. Gubernator pod wrażeniem wypadków zgodził  się na złożenie broni, i wydanie rozkazu zaprzestania przez wojsko walki z tem jednak warunkiem, że jedna kompanja kwaterującego wówczas w Łomży bataljonu Soldau zachowa karabiny i jako eskorta odprowadzi
do Prus urzędników niemieckich i ich rodziny.
Opuszczenie Łomży przez Niemców miało nastąpić na drugi dzień. Ze swej strony Komitet zapewnił, że wyda zarządzenie o przerwaniu akcji przez P.O.W. i ludność cywilną i że do zagrożonych niemieckich  rzędów (gubernatorstwo, poczta, magazyny intendentury ortskomando i t. p.) udadzą się członkowie
Komitetu dla utrzymania kontaktu z ludnością cywilną i zapobieżenia mogącym wyniknąć ekscesom. W czasie, gdy Komitet opuszczał gubernatorstwo, o godzinie 4 po południu, gruchnęły salwy. To wojsko na ul. Sienkiewicza ostrzeliwało zajęty przez P. O. W. lokal Feldpolizei. Padł tam rażony śmiertelnie kulą
niemiecką Leon Kaliwoda, komendant placu i dowódca grupy peowiaków. Strzały z karabinów i kulomiotów rozlegały się w różnych dzielnicach miasta. Na. pomoc P. O. W. pośpieszyła ludność cywilna i zaczęła rozbrajać oficerów, urzędników i żołnierzy niemieckich, nie spotykając zresztą większego sprzeciwu. Strzelanina i zamieszanie trwały całą noc. Na drugi dzień o godzinie 11 rano odbył się pogrzeb poległych podczas rozbrajania Niemców. Sześć trumien stanęło w kondukcie żałobnym przed Komendą P .O . W.
W pogrzebie wzięło udział cale miasto z duchowieństwem wszystkich wyznań na czele. 12 listopada 1918 r. o godzinie 3 po obiedzie Niemcy opuścili miasto. Łomża była wolna. Natychmiast poczęły tworzyć się miejscowe władze i urzędy. Organizacja P.O. W. została kadrą 33 pułku łomżyńskiego, do którego masowo napływali ochotnicy.

Władze miejskie odrodzonej Rzeczypospolitej.
Uchwałą zjazdu polityków i działaczy społecznych w Lublinie wytrącono władzę z rąk Rady Regencyjnej i Naczelnikiem Państwa został Komendant Józef Piłsudski, który powołał pierwszy rząd w odrodzonej Polsce z Jedrzejem Moraczewskim na czele. Zamiast dawniejszych naczelników, lub kreischefow zostali mianowani komisarze. Takim komisarzem na powiat łomżyński został Bolesław Hanussowski. Zarząd miastem pozostał nadal w ręku Rady; obowiązki zbiegłego do Niemiec burmistrza Grawa zastępczo pełnił Jan Lachowicz. Dotychczasowa Rada Miejska wyszła z wyborow kurialnych i zapewne dlatego Minister Spraw Wewnętrznych zarządził dokooptowanie 12 radnych z lewicy społecznej. Z tego powodu wynikły pewne tarcia w łonie Rady i przewodniczący St. Kurcyusz podał się do dymisji. Na oprożniony urząd Prezesa Rady został wybrany D-r Mieczysław Czarnecki, a na burmistrza telegraficznem zarządzeniem M. S. W. w dniu 19 lutego 1919 r. powołano Władysława Świderskiego.
W dniu 4 lutego 1919 r. ogłoszony został dekret Naczelnika Państwa o Samorządzie 4 maja tegoż roku odbyły się wybory do Rady Miejskiej na podstawie równego, tajnego, bezpośredniego, proporcjonalnego i bez różnicy płci głosowania. Mandaty radzieckie z kadencją trzechletnią otrzymali:
1) Antosiewicz Kazimierz, 2) Bielicki Romuald, 3) Bronowicz Kazimierz, 4) Cholewiński Aleksander, 5) Cukierbraum    Berek, 6) Dardziński Adam, 7) Domowicz Abram, 8) Epsztejn Hirsz, 9) Frenkiel Herman, 10) Goldlust Szymon, 11) Geist Pinches, 12) Grinberg Abram, 13) Goldman Mojżesz, 14) Jaroszyński Karol, 15) Hryniewicz Franciszek, 16) Komornicki Stanisław, 17) Karaszewski Apolinary, 18) Kasztelański Natan, 19) Markiewicz Hersz, 20) Mark Hirsz, 21) Pużyc Rubin, 22) Ryntflejsz Kazimierz, 23) Skarżyńska Stefanja, 24) Żalek Władysław a na zastępców zostali wybrani: Bielicki Walerjan, Gazicki Jan, ks. Luniewski Jozef, Podsiad Bolesław, Rozesłański Jozef, D-r Szyszko Wacław, Roża Izrael Mordka, Segałowicz Lejzor, Ibram Wolf,’ Szteiman Chaim, D-r Karbowski Juljan i Fuhrer Maurycy. Magistrat ukonstytuował się ostatecznie 28 sierpnia 1919 r. i burmistrzem pozostał nadal Władysław Świderski, zastępcą burmistrza H. Epsztejn i ławnikami:    Aleksander Antosiewicz, B. Kierzyński i D-r Szymon Peltyn.
Młody samorząd odziedziczył po Rosjanach i Niemcach bardzo zapuszczoną gospodarkę miejską. Po za ratuszem, rzeźnią i ełektrownią miasto nie posiadało ani jednego gmachu użyteczności publicznej. Brak ‚ wodociągow i kanalizacji, nienaprawiane od lat kilku bruki i mosty, przez ktore przeszło tysiące armat, powozek i samochodów, cały szereg w mieście i na przedmieściach budynkow, uszkodzonych przez pociski armatnie i postoj wojsk nieprzyjacielskich; epidemje, bezrobocie, drożyzna i znaczna liczba sierot, wdów i inwalidów wojennych, oczekiwały na należyte załatwienie swoich spraw. Zarząd miejski przedewszystkiem zorganizował swe biura, zaprowadził prawidłową rachunkowość i znacznie zredukował ustalone przez Niemców etaty pracownikow miejskich; poczynił ulepszenia w dziedzinie szkolnictwa powszechnego, szpitalnictwa i opieki społecznej. Celem opracowania planów: regulacyjnych, wodociągów i kanalizacji Rada Miejska uchwaliła niezwłocznie przystąpić do pomiarow miasta, zapraszając inżynierów i mierników do konkursu na dzień 31 lipca 1920 r .
Oswobodzone od długotrwałej niewoli społeczeństwo oczekiwało od swych władz państwowych i komunalnych szybkiego załatwienia wszystkich bolączek i potrzeb zbiorowego życia, nie licząc się z tem, że państwo i miasta żyją i doskonalą się nie w okresie przeciętnego wieku ludzkiego, a setek lat i że po za zrozumieniem swych zadań, po za energją i inicjatywą najważniejszą bodaj rolę odgrywają fundusze. Tymczasem kasa miejska świeciła pustkami. Zdolność podatkowa mieszkańcow osłabła i magistrat gospodarkę miejską prowadził z dnia na dzień, nie mając często na wypłatę pensji swoim funkcjonarjuszom, przyczem szalony spadek waluty jeszcze bardziej hamował poczynania zarządu miejskiego.

Wydzielenie miasta z powiatu.
Okupanci, zaprowadzając swą administrację, z powiatow łomżyńskiego, kolneńskiego i mazowieckiego utworzyli obwod (kreis) i miasto, chociaż przestało być gubernjalnem jednak, będąc siedzibą kreischefa na trzy powiaty, otrzymywało pewne zyski. Po ustaleniu w Rzeczypospolitej województw, Łomża spadła do rzędu miasta powiatowego, przyczem utrzymała się zaprowadzona przez Niemcow łączność administracyjna i samorządowa z powiatem, co dla miasta było niekorzystnem, gdyż wydział powiatowy nie tylko, że nie wspomagał podupadłego miasta w czasie wojny, ale wybierał od mieszkańcow niektore podatki i opłaty na swoje potrzeby. Taki stan rzeczy nie mógł trwać nadal, to też Magistrat zwrócił się do Ministerstwa z wnioskiem o wyłączenie z powiatu miasta, jako posiadającego ponad 25000 ludności. Ministerstwo przychyliło się do wniosku i reskryptem z dnia 11 czerwca 1920 r. z miasta Łomży, jako skupienia większego, utworzono samodzielny powiat miejski. Z tego powodu zarząd miejski uległ pewnej reorganizacji.
Ukonstytuowało się prezydjum Rady, składające się:
z prezesa Aleksandra Cholewińskiego, vice-prezesa Kazimierza Antosiewicza i sekretarza d-ra Juljana Karbowskiego, a burmistrz otrzymał nazwę prezydenta.

Materiał pochodzi z Podlaskiej Biblioteki Cyfrowej

Redakcja Serwisu

 

66 Ogólnie 1 Dziś
  
 

Zostaw komentarz

Twój e-mail nie zostanie opublikowany.

Noc Muzeów 2018

19 maja 2018 roku, o godz. 18.oo w Galerii Sztuki Współczesnej Muzeum Północno - Mazowieckiego w Łomży przy ulicy Długiej nr 13 otwarto dwie wystawy: Ślad Natury (eco print na jedw[...]