Pieśni i tańce kurpiowskie
Kurpie bardzo lubią śpiewać, a Puszcza wykształciła tu charakterystyczny rodzaj pieśni – tzw. „leśny” – „o wolnym tempie, specyficznej melodii, śpiewanej przy znacznym natężeniu głosu” /Bernard Kielak – „Artyści ludowi woj. Ostrołęckiego”/. „Drugim rodzajem są piosenki żywe, rytmiczne, śpiewane najczęściej razem z formą taneczną zwaną „przytrampywaniem”. Ksiądz Skierkowski – zakochany w pieśni kurpiowskiej i dokumentalista tych pieśni pisze: „A kiedy na puszczy Kurpiowskiej nadejdzie ››żywcza wiosna‹‹, to naprawdę wiesz, czego masz wpierw słuchać: czy nawoływania dzikich gęsi, kaczek i różnego ptactwa, które tutaj tysiącami przelata, czy też śpiewu Kurpianek, które przy zachodzie słońca we wszystkich wioskach się odzywają, a echo po rosie niesie ich śpiew, że wszędzie ich słyszeć można”.
Śpiew kurpiowski jest z zasady a’capella, natomiast kapele, które w podstawowym składzie mają harmonię trzyrzędową lub pedałową, skrzypce i bębenek, grają do tańca. Stara baba, polki, powolniaki (wbrew nazwie tańce bardzo szybkie), olender, oberek, fafur, żuraw – to charakterystyczne tańce kurpiowskie. „Odróżnia je od innych polskich tańców ludowych sposób tańczenia. Tańczący trzymają się w prosto, nie pochylają się do przodu lub na boki. Nawet w tańcach szybkich, obrotowych czy „Trzęsionych” partnerzy głowę i ramiona trzymają wyprostowane”./B. Kielak – jak wyżej/ Poruszają się jakby płynęli – bez podskoków Mówi się, że Kurp w tańcu mógł szklankę wody postawić na głowie i ani kropli nie uronił.
Przy Gminnym Ośrodku Kultury w Zbójnej działają zespoły ludowe, które mogą zaprezentować śpiew, taniec, gadkę kurpiowską. Dorosły Zespół Kurpiowski ma duże osiągnięcia na polu ogólnokrajowym a także reprezentował region kurpiowski za granicą – w Niemczech, Francji i na Litwie.
Kurpiowski Zespół Śpiewaczy
Kurpiowski Zespół Śpiewaczy ze Zbójnej ma w swoim repertuarze pieśni, obrzędy i zwyczaje Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Od założenia pracował pod kierunkiem artystycznym Teresy Pardo. Zespół jest oddanym propagatorem folkloru kurpiowskiego. Uczestniczy w różnych imprezach kulturalnych lokalnych, ogólnokrajowych i za granicą. O jego aktywności świadczy duża ilość koncertów – średnio 20 występów rocznie. Zdobył wiele prestiżowych nagród. Wielokrotnie wyśpiewał I miejsce w Ogólnopolskim Przeglądzie Zespołów Kurpiowskich w Nowogrodzie (1996,1997, 2000, 2001, 2003, 2004, 2005, 2006). Był także dwukrotnym laureatem I miejsca w Ogólnopolskim Konkursie „Sabałowe Bajania” w Bukowinie Tatrzańskiej w 2003 i 2005 r. Ważnym osiągnięciem śpiewaczym dla zespołu były także I nagrody w Wojewódzkim Przeglądzie „W Poszukiwaniu i Przekazywaniu Folkloru” w latach: 1999, 2001, 2004, 2006. Z sukcesem realizował także widowiska obrzędowe: „Pieczenie chleba”, „Rajby”, „Oczepiny – zdjęcie wianka”, „Błogosławieństwo”, „Krolewke”, za które otrzymał I miejsca w Wojewódzkim Przeglądzie Teatrów Wiejskich i Obrzędowych w latach 1994, 1996, 1998, 2001, 2002, 2004, 2006 oraz w Wojewódzkich Spotkaniach Kolędniczych w 2005 roku.
Do atrakcyjnych przygód w życiu zespołu można zaliczyć m.in.: udział w Ogólnopolskim Zlocie Wojciechów i Bartoszów
w Racławicach, gdzie członek zespołu Andrzej Lemański zdobył tytuł „Chłopa Roku 2005” oraz uczestnictwo w Międzynarodowym Turnieju Gmin w Suchowoli w 2007 r., podczas którego Gmina Zbójna zdobyła II miejsce. Zespół Śpiewaczy ze Zbójnej koncertował również za granicą. Reprezentował Polskę i region na Międzynarodowym Festiwalu Zespołów Folklorystycznych „Baltica” w Wilnie (1996), na Międzynarodowych Targach Turystycznych we Francji (1999), w Niemczech (2001), podczas Prezentacji Gmin Wiejskich Województwa Podlaskiego w Wilnie (2006). Od ponad dziesięciu lat prowadzi bliską współpracę z zespołem „Znad Mereczanki” w Jaszunach na Litwie. Zespoły wzajemnie odwiedzają się uczestnicząc w swoich lokalnych uroczystościach, m.in. „Nocy świętojańskiej”, „Dożynkach”.
W celu pełniejszej i szerszej ochrony dziedzictwa kulturowego zespół utrzymuje przyjazne kontakty i podejmuje wspólne przedsięwzięcia artystyczne z zespołami ludowymi z sąsiednich gmin, głównie z Turośli, Nowej Rudy, Nowogrodu, Wizny, Zambrowa a także z zespołami Regionalnego Ośrodka Kultury w Łomży. Ważnym wydarzeniem w historii zespołu było uczestnictwo w XII Koncercie z cyklu arcydzieł polskiej tradycyjnej kultury ludowej: „Pieśń Ojczystej Ziemi” p.t. „Z Kurpiowskiej Puszczy Zielonej – Wesele” w reżyserii dr Grażyny Wł. Dąbrowskiej w Filharmonii Narodowej w Warszawie w 1997 r. realizowane przez Polskie Towarzystwo Etnochoreologiczne. Niezapomnianym przeżyciem dla zespołów (ze Zbójnej i sąsiednich gmin kurpiowskich) a także istotnym dokumentem obrzędów i zwyczajów była również realizacja „Wesela Kurpiowskiego” w reżyserii Teresy Pardo przedstawianego czterokrotnie w 2002 r. oraz nagranie półgodzinnego programu „Wielkanoc na Kurpiach” dla 2 programu Telewizji Polskiej w reżyserii Janusza Kieszkiewicza.
Działalność zespołu nie ogranicza się tylko do tego typu przedsięwzięć. Członkowie zespołu uczestnicząc w życiu codziennym lokalnej społeczności umacniają poczucie tożsamości regionalnej mieszkańców, podtrzymują zwyczaje i obrzędy ludowe poprzez udział w procesjach kościelnych w Boże Ciało, odpusty, Niedzielę Palmową, Wielkanoc, w strojach ludowych. Niejednokrotnie prowadzą też kurpiowskie oczepiny na współczesnych weselach. W 2005 r. poprowadzili tradycyjną oprawę wesela, podczas którego państwo młodzi przyjęli sakrament małżeństwa w strojach kurpiowskich.
Za systematyczną działalność na polu upowszechniania dziedzictwa kulturowego w ciągu kilkunastu lat istnienia Zespół Śpiewaczy ze Zbójnej otrzymał nagrodę Wojewody Łomżyńskiego w 1994 i 1998 r., Starosty Łomżyńskiego w 2000 i 2002 r. oraz dyplom Ministra Kultury w 2002 roku.
„A na boru sosna
Wysoko wyrosła
Wydała mnie mama za mązJescem nie urosła(…)”
/fragm. pieśni kurpiowskiej/
„A gdzies moje konie wrone
A gdzies moje lejce
A gdzies moja nojnilejsoUlubzione serce(…)”
/fragm. pieśni kurpiowskiej/
Kurpiowski Zespół Folklorystyczny
Kurpiowski Zespół Folklorystyczny ze Zbójnej rozpoczął swoją działalność w 1998 r. od utworzenia Dziewczęcego Zespołu Śpiewaczego. Następnie w 2000 r. zawiązana została dziecięca grupa taneczna. Aktualnie jest to już dziecięco – młodzieżowy zespół składający się z dwóch grup tanecznych i jednej śpiewaczej. Repertuar zespołu to tańce i pieśni Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Wzbogacany jest na corocznych warsztatach letnich oraz przez systematyczne cotygodniowe próby w ciągu całego roku. Zespół pracuje pod kierunkiem artystycznym Kazimierza Pawczyńskiego i Marka Żemka. Na pedałówce przygrywa Grzegorz Golan, a opiekuje się zespołem Mariola Wawrzyniak. W wielu przedsięwzięciach, takich jak widowiska obrzędowe, dożynki, wspólne koncerty czy procesje kościelne, wszystkie grupy – dorośli, dzieci i młodzież współpracują ze sobą.
Kilka lat działalności zespołu obfitowało w następujące sukcesy:
– w Regionalnym Przeglądzie Kapel Śpiewaków i Gawędziarzy Ludowych w Zbójnej grupa śpiewacza zdobyła – I miejsce w 2005, 2007 r., II miejsce w 2000, 2001, 2002, 2004, 2006 r., natomiast grupa taneczna – I miejsce w 2006, 2007 r., II miejsce 2004, 2005 r.;
– w Wojewódzkim Przeglądzie „W Poszukiwaniu i Przekazywaniu Folkloru” – grupa śpiewacza uzyskała I miejsce w 2006 r., II miejsce w 2004 r., a grupa taneczna I miejsce w 2006 r.;
– w Ogólnopolskim Przeglądzie Zespołów Kurpiowskich w Nowogrodzie – grupa śpiewacza wyśpiewała I miejsce w 2002, 2005r., II miejsce w 2001, 2004, 2007 r., III miejsce w 2000, 2006 r., grupa taneczna zaś wytańczyła II miejsce w 2004, 2005, 2007 r., III miejsce w 2006 r.;
– w Ogólnopolskim Konkursie „Sabałowe Bajania” w Bukowinie Tatrzańskiej w 2005 r. bardzo ważnym sukcesem dla grupy śpiewaczej było zdobycie II miejsca;
– zespół kilkakrotnie koncertował w Jaszunach na Litwie oraz w stolicy Litwy podczas Prezentacji Gmin Wiejskich Województwa Podlaskiego (2006).
„Na polach, na łąkach
Troweńka jus zywo
To ola la to ola la
Cy duzo, cy mało
Kurpsionecka spsiewo
To ola to ola to ola la”
/frag. pieśni kurpiowskiej/
„Zeni chłopcy zyto
Za borem, za mostem
Nie duzo nazeni,
Nie duzo nazeni
Pokolli się ostem(…)
Dziewcyny, dziewcyny
Przestańta rajcować
Kapela nom zagro,
Kapela nom zagro
To pódziem tancować.”
/frag. pieśni kurpiowskiej/
Kolędnicy
Nawiązując do miejscowych tradycji sprzed kilkudziesięciu lat, pod koniec 1992 r. Gminny Ośrodek Kultury w Zbójnej utworzył dziecięcą grupę kolędniczą. Najpierw odtworzone zostały „Herody” (1992) prowadzone przez Elżbietę Lemańską, a następnie kolędowanie „Z Gwiazdą” (1994) pod kierunkiem Marka Żemka. Dzieci odnowiły zwyczaj kolędowania od domu do domu w Zbójnej i w okolicznych wsiach. Co roku odwiedzają około 80 – 100 mieszkań z dobrą nowiną – przedstawieniem o narodzinach Jezusa i śmierci Heroda, kolędami oraz życzeniami powodzenia i dostatku na następny rok. Przez kilkanaście lat kolędowania zwyczaj ten utrwalił się na nowo i wpisał w kalendarz życia kulturalnego naszej gminy. Mieszkańcy w okresie bożonarodzeniowym oczekują kolędników w swoich domach. Same dzieci są bardzo zaangażowane w podtrzymywanie tej tradycji, a kolejne roczniki chętnie przejmują role po starszych kolegach.
Od momentu zawiązania się, obie grupy kolędnicze brały także udział w przeglądach – Wojewódzkim Przeglądzie Teatrów Wiejskich i Obrzędowych lub Wojewódzkich Spotkaniach Zespołów Kolędniczych. Co roku znajdowały się wśród laureatów (o ile Spotkania miały charakter konkursowy). I tak grupa „Herodów” była laureatem I miejsca w latach: 1993 -1998, 2002, II miejsca w latach: 2000, 2005 i III miejsca w 2004 r.; grupa „Z Gwiazdą” – I miejsca w latach: 1995 – 1998, 2000, 2002, 2004 i 2005. Obydwie grupy w latach 1995 i 1997, jako jedyne w kategorii zespołów dziecięcych, reprezentowały Ziemię Łomżyńską na Międzywojewódzkich Spotkaniach Zespołów Kolędniczych (w ostatnich latach Spotkania Międzywojewódzkie nie odbywają się). W 1995 r. zdobyły nagrodę specjalną ufundowaną przez Kurier Poranny.
W 2006 r. Kolędnicy ze Zbójnej (obie grupy dziecięce) otrzymali nagrodę Starosty Łomżyńskiego za upowszechnianie i
ochronę dóbr kultury.
Czasami w Zbójnej w okresie Bożego Narodzenia można też spotkać dorosłych kolędników. Członkowie Kurpiowskiego Zespołu Śpiewaczego mają również w swoim repertuarze „Krolewkę”, z którą odwiedzają głównie mieszkania członków zespołu oraz prezentują się na przeglądach.
„Scenśliwe Betlejem niasto Dazidowe,
Ze się nom zjaziło Odkupsienie nowe.
Chrystus się narodziuł, by nas oswobodziuł Od niewoli satańskiej(…)
U nas kiele Zbojnej, na Puscy Starostsie
Nie bułbyś się rodziuł w takowem ubustsie.
Moma izbow ziele i ciepłe pościele,
Bułbyś lezoł, jek w puchu (…)
A ze sie tak Panie podobało Tobzie
I ześ cierzpsioł bziede w maluchnej osobzie
Przyjnij serca chęci, niej Kurpsiow w panieńciTu na Puscy i w Niebzie.”
/fragm. kolędy kurpiowskiej/
Dziewczęcy Młodzieżowy Zespół Śpiewaczy ze Zbójnej
Skład: 6 osób w wieku 14-16 lat
– Sylwia Lemańska
– Elżbieta Brzeziak
– Katarzyna Kłos
– Magda Olszewska
– Ola Chłosta
– Marlena Korzeniecka
Kierownik Zespołu: Marek Żemek
Zespół działa pod lokalnym patronatem Gminnego Ośrodka Kultury w Zbójnej
Repertuar: pieśni regionu Kurpiowskiej Puszczy Zielonej
Ostatnie osiągnięcia:
2009 r
III miejsce na Kurpiowskich Prezentacjach Artystycznych w Ostrołęce
II miejsce na Regionalnym Przeglądzie Kapel, Śpiewaków i Gawędziarzy Ludowych w Zbójnej
I miejsce na Ogólnopolskim Konkursie Zespołów Kurpiowskich podczas Ogólnopolskich Dni Kultury Kurpiowskiej w Nowogrodzie
I miejsce na Prezentacjach Tradycji Ludowej w Waniewie
Kapela Kurpiowska ze Zbójnej
Skład: 3 osoby w wieku 29 – 59 lat
Kapela działa pod lokalnym patronatem Gminnego Ośrodka Kultury w Zbójnej
Repertuar: muzyka regionu Kurpiowskiej Puszczy Zielonej
XVIII Ogólnopolskie Dni Kultury Kurpiowskiej w Nowogrodzie
Na dowód tego że zespoły śpiewacze Pań i Panów, zespoły instrumentalne i zespoły taneczne z Gminy Zbójna należą do wyróżniających się na kurpiowszczyźnie są przez nich zdominowane XVIII – te Dni Kultury Kurpiowskiej w Nowogrodzie gdzie zdobyli większość nagród.
Więcej na temat występu zespołów z Gminy Zbójna w artykule poniżej:
Kobiecy Zespół Śpiewaczy ze Zbójnej, Męski Zespół Śpiewaczy ze Zbójnej i Grupa Śpiewacza ,,Kurpie od Myszyńca” z Myszyńca to najlepsze zespołu śpiewacze na Kurpiach. Tak orzekło jury oceniające występy najlepszych śpiewaków, grajków, gawędziarzy i tancerzy z Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. W niedzielę w Nowogrodzie już po raz 18. odbywały się tu Dni Kultury Kurpiowskiej to jedna z największych i najciekawszych dorocznych imprez w regionie prezentujących kulturę i folklor Kurpiów. Znawcy podkreślają, że to jeden z ostatnich regionów w Polsce w których elementy kultury ludowej zachowały się tak dobrze, i że teraz trzeba pielęgnować tę kulturę, aby przetrwała na kolejne pokolenia. Niewątpliwie ogromną rolę mają w tym żyjący jeszcze dziadkowie, ale coraz większe znaczenie w poszerzeniu zainteresowania folklorem zwłaszcza młodych mieszkańców regionu mają szkoły. Dziś niemal we wszystkich na Kurpiowszczyźnie dzieci uczą się gwary, pieśni i tańców ludowych, co jak podkreślają specjaliści ma przełożenie także na coraz wyższy poziom artystów prezentujących się na Ogólnopolskich Dniach Kultury Kurpiowskiej. Komisji oceniającej występy kurpiowskich artystów przewodniczyła prof. dr hab. Barbara Falińska z Uniwersytetu w Białymstoku, a obok niej zasiedli jeszcze prof. Dorota Sroczyńska z Akademii Muzycznej w Warszawie i Teresa Pardo – specjalista ds. folkloru kurpiowskiego z Łomży. O tym, że rywalizacja pomiędzyuczestnikami byłą zacięta świadczyć mogą wyniki konkursu, gdzie bardzo często jury pierwsze nagrody przyznawało dwóm, a czasami – jak w przypadku zespołów śpiewaczych – trzem wykonawcom.
I tak po przesłuchaniu wszystkich uczestników konkursu jury postanowiło w kategorii zespołów śpiewaczych w grupie dorosłych przyznać pierwsze miejsca Kobiecemu Zespołowi Śpiewaczemu ze Zbójnej, Męskiemu Zespołowi Śpiewaczemu ze Zbójnej i Grupie Śpiewaczej ,,Kurpie od Myszyńca” z Myszyńca. Wśród dzieci w tej kategorii pierwsze miejsce zajęła Grupa Śpiewacza Chłopców z Lelisa.
W kategorii solistów śpiewaków – dorośli – pierwsze miejsce zajęli Eugenia Kuliś z Kruszy i
Zofia Charamut z Myszyńca, a wśród dzieci i młodzieży Dorota Drężek z Wykrotu i Kinga Estkowska z Nowogrodu.
W kategorii gawędziarzy – dorośli – laury pierwszeństwa przypadły Władysławowi Gwiazda z Myszyńca i Krystynie Ksepka z Łomży, a wśród dzieci Damianowi Waszkiewiczowi z Dobregolasu i Przemysławowi Przestrzelskiemu z Łomży.
W kategorii solistów instrumentalistów konkurs wygrał Czesław Drząszcz z Myszyńca i Grzegorz Golan ze Zbójnej.
W kategorii kapele najlepsza okazało się Kapela Kurpiowska ze Zbójnej, a w kategorii zespoły folklorystyczne i zespołów pieśni i tańca Regionalny Zespół Pieśni i Tańca „Zawady” z Zawad (młodsze wydanie tego zespołu wygrało konkurs wśród dzieci).
W kategorii par tanecznych pierwsze miejsce zajęła para Sylwia Lemańska i Radek Kałyszewski ze Zbójnej.
Kategoria zespołów w repertuarze opracowanym na podstawie folkloru kurpiowskiego juty pierwsze miejsce przyznało zambrowskiej Kapeli „Eli” oraz triu akordeonowemu „Akord” z Czarnej Białostockiej.
W tym roku po raz pierwszy Dni Kultury Kurpiowskiej trwały zaledwie jeden dzień. Po raz pierwszy od piętnastu lat organizator Regionalny Ośrodek Kultury w Łomży nie dostał dotacji z Ministerstwa Kultury na organizację imprezy.
Opracowano na podstawie:
www.naszakultura.eu
www.wrotapodlasia.pl
http://www.iph.lomza.pl/doczworki/index.php?wiad=22208
