„Mam zwyczaj wszędzie, gdzie przyjadę wypytywać się o stare książki, pieniądze, wykopaliska i wszystko co starożytności krajowych dotyczy.”
Alfons Budziński („Biblioteka Warszawska” 1871 r.)
23 października 2015 roku mija 130. rocznica śmierci Alfonsa Budzińskiego, człowieka nietuzinkowego, którego wyobraźnię za życia rozpalała ciekawość poznawcza świata i jego dziejów. Ten zasłużony dla ziemi łomżyńskiej zbieracz – amator, żyjący w XIX wieku, uważany jest za prekursora badań archeologicznych na terenach północno-wschodniej Polski.
W 2011 roku na naszym portalu opublikowaliśmy krótką notkę wspomnieniową dotyczącą tego niezwykłego człowieka. Można ją znaleźć pod linkiem: https://historialomzy.pl/zasluzeni-dla-ziemi-lomzynskie/ Natomiast niniejszy artykuł poszerza wiedzę na temat życia i działalności Alfonsa Budzińskiego.
Alfons Budziński, syn Marcina, urodził się około 1822 roku. W 1842 roku uzyskał dyplom pomocnika weterynaryjnego w szkole Niższych Weterynarzy w Warszawie. Po ukończeniu w 1852 roku kursu uzupełniającego z zoologii, botaniki, fizyki, chemii i farmacji w Warszawskiej Szkole Farmaceutycznej otrzymał dyplom weterynarza.
W 1857 rozpoczął amatorskie poszukiwania archeologiczne na obszarze guberni augustowskiej. Od 1861 roku był asesorem weterynarii Urzędu Lekarskiego Guberni Augustowskiej. Za udział w powstaniu styczniowym władze carskie zesłały go na Syberię. W 1865 roku powrócił z zesłania i zamieszkał w Suwałkach. Realizację swoich archeologicznych pasji od 1867 roku kontynuował w guberni suwalskiej, a następnie – łomżyńskiej.
Budziński w swoich badaniach terenowych posługiwał się wydaną w 1850 r. „Instrukcją Krakowskiego Towarzystwa Naukowego z Uniwersytetem Jagiellońskim połączonego w celu archeologicznych poszukiwań, wraz ze wskazówką mającą posłużyć za przewodnika w poszukiwaniach tego rodzaju”.
Na ziemi suwalskiej udało mu się zlokalizować i częściowo rozkopać „trzy grobowiska” na cmentarzysku w Osowej i „pięć wzgórków kamiennych” w Żywej Wodzie. Są to jaćwieskie cmentarzyska kurhanowe z okresu późnorzymskiego i wędrówek ludów. Spisał uzyskane wiadomości o cmentarzyskach kurhanowych w Białej Wodzie, Potaszni, Szwajcarii i Skazdubie. Wyeksploatował także grób ciałopalny, być może z okresu wpływów rzymskich, w Czarnkowiźnie. Interesował się również grodziskiem w Szurpiłach, skąd pochodziły liczne zabytki metalowe, znajdujące się w jego zbiorach. Na terenach obecnej Litewskiej Republiki Radzieckiej (w okolicach Mariampola) zlokalizował grodzisko w miejscowości Poszławanty i cmentarzysko kurhanowe w Pożarstwie. Do swoich zbiorów włączył również naczynia gliniane pochodzące z cmentarzyska ciałopalnego odkrytego w 1854 r. w czasie rozbiórki fundamentów kaplicy Kopciów w Justianowie.
Od 1871 roku pracował jako weterynarz powiatowy w Mariampolu. Potem przeniósł się do Łomży, gdzie zajmował najpierw stanowisko weterynarza okręgowego, a od 1875 roku – gubernialnego (w ówczesnej guberni łomżyńskiej). Kontynuując swoje zainteresowania badawcze, rozkopał cmentarzyska kurhanowe w Jeziorku i Uśniku, które pochodziły prawdopodobnie z neolitu. W Piątnicy pod Łomżą przeprowadził badania kontrolne odkrytego wcześniej grobu zbiorowego, a zawierającego pochówek siedmiu osobników, zaliczonego obecnie do neolitycznej kultury amfor kulistych.
Prowadził również poszukiwania w Drozdowie, gdzie odkrył cmentarzysko szkieletowe i drugie – ciałopalne, prawdopodobnie z okresu wpływów rzymskich.
Pasjonujące opisy znalezisk w Piątnicy, Drozdowie oraz w Uśniku zachowały się do dziś, dzięki artykułowi Alfons Budziński Badania archeologiczne na Ziemi Łomżyńskiej opublikowanemu już po jego śmierci w „Notatniku Łomżyńskim” w 1886 roku. Artykuł ten zamieściliśmy na naszym portalu jako osobny wpis pod linkiem: . https://historialomzy.pl/a-budzinski-badania-archeologiczne-na-ziemi-lomzynskiej/
Pasjonatów archeologii oraz znawców tematu zapraszamy do zapoznania się z tym artykułem, wcześniej publikowanym na łamach Ziemi Łomżyńskiej Nr 5/93.
W zbiorach Alfonsa Budzińskiego znajdowały się liczne zabytki archeologiczne z różnych okresów, pochodzące z przypadkowych odkryć w rozmaitych miejscowościach. Głównym celem jego archeologicznych poszukiwań była chęć zdobycia nowych eksponatów do swoich zbiorów. Ponieważ figurują one w “Spisie prywatnych zbieraczów”, sporządzonym w 1870 roku przez S. Krzyżanowskiego, można przypuszczać, że musiał on zebrać pokaźną kolekcję starożytności. W skład zbiorów, oprócz zabytków archeologicznych, wchodziły także starodruki, numizmaty i wszelkiego rodzaju przedmioty pozyskane w czasie jego licznych terenowych wyjazdów. Z żalem należy nadmienić, że nic z tych zbiorów nie zachowało się do czasów współczesnych.
W swoich pracach badawczych Budziński współpracował z czołowymi polskimi zbieraczami i badaczami: Karolem Bejerem, Franciszkiem Sobieszczańskim, Bolesławem Podczaszyńskim.
Wyniki swoich badań i poszukiwań kilkakrotnie publikował. W jego dorobku są m. in. następujące artykuły:
- Badania archeologiczne na Ziemi Łomżyńskiej, “Notatnik Łomżyński” z 1886 roku.
- Korespondencja z Łomży w przedmiocie wykopalisk przedhistorycznych, “Przegląd Biblioteki Archeologicznej” z 1882 roku, tom Ill-ci.
- Powiat Łomżyński, opracowanie zamieszczone w czasopiśmie “Echo Łomżyńskie” Nr 43 i 51 z 1882 roku.
Trudno przecenić wkład Alfonsa Budzińskiego w rozwój badań archeologicznych na terenach północno-wschodniej Polski. Jego zasługą jest zebranie informacji o znaleziskach archeologicznych i zlokalizowanie wielu stanowisk. W kilku przypadkach badania wykopaliskowe prowadzone przez Kompleksową Ekspedycją Jaćwieską Białostockiego Towarzystwa Naukowego nawiązywały do ustaleń dokonanych przez Budzińskiego — dotyczy to na przykład cmentarzyska w Osowie i Żywej Wodzie.
Alfons Budziński zmarł 23 października 1885 roku w wieku 63 lat. Pochowany został na cmentarzu parafialnym w Łomży, Sekcja Il-ga, pozycja 38. według Planu – Informatora Cmentarza Zabytkowego w Łomży z 1989 roku.
Trwałą i jakże wdzięczną formą upamiętnienia postaci Alfonsa Budzińskiego jest otwarta w 1985 roku nowa Lecznica dla Zwierząt w Jedwabnem koło Łomży, której nadano imię tego właśnie lekarza weterynarii, będącego jednocześnie pionierem badań archeologicznych m. in. na terenie ziemi łomżyńskiej.
Na podstawie artykułów:
Jerzego Jastrzębskiego Pionier badań archeologicznych w: „Ziemia Łomżyńska” Nr 4/90,
Zygmunta Kryma Zasłużeni dla Ziemi Łomżyńskiej w: „Kolekcjoner Łomżyński” Nr 3/93,
Magdaleny Gałaszewskiej: http://podlaskie.regiopedia.pl/wiki/alfons-budzinski
opracowała Beata Sejnowska-Runo
zdjęcia: Henryk Sierzputowski
3 comments
Rozpoczął pracę jako weterynarz kwarantannowy na punkcie w Łuszkowie, w 1853 roku został przeniesiony na weterynarza punktowego w Ciechanowcu. Nie wiemy, jak długo pracował w Ciechanowcu. Przez dłuższy czas mieszkał na terenie guberni suwalskiej, w tym w Suwałkach. Pierwsza wzmianka o jego pobycie w tym mieście pochodzi z 1862 roku. Następnie pracował jako weterynarz okręgowy w Mariampolu. Najprawdopodobniej w 1871 roku przeniósł się do Łomży, gdzie zajmował najpierw stanowisko weterynarza okręgowego, a od 1875 roku lekarza gubernialnego. Alfons Budziński był typowym dla swych czasów zbieraczem amatorem. W skład jego zbiorów oprócz zabytków archeologicznych wchodziły także starodruki, numizmaty i wszelkiego rodzaju przedmioty pozyskane podczas wyjazdów terenowych. Wyniki badań i poszukiwań kilkakrotnie publikował. Ograniczał się w nich do podania szczegółowych lokalizacji stanowisk oraz dokładnego określenia przeprowadzonych prac i sumiennego opisania znalezionych przedmiotów. Z chwilą przeprowadzenia się do Łomży najprawdopodobniej przeniósł tu swoje prywatne muzeum. Niestety, po jego zbiorach wszelki ślad zaginął.
Jego córka Justyna Budzińska-Tylicka ur.12 września 1867 roku w Łomży to znana działaczka feministyczna i społeczna, polityk, lekarka.
Litewska Republika Radziecka wspomniana w tym tekście nie istnieje od 1991 r. Grodziska opisywane przez Budzińskiego znajdują się na terenie Litwy (ew. Republiki Litewskiej).
Litewska Republika Radziecka wspomniana w tym tekście nie istnieje od 1991 r. Grodziska opisywane przez Budzińskiego znajdują się na terenie Litwy (Republiki Litewskiej).