Archiwa Łomżyńskie I

I. ARCHIWA ŁOMŻYŃSKIE DO 1918 ROKU

Na temat dziejów dawnych archiwów łomżyńskich nie zachowało się wiele materiałów źródłowych, ponieważ zasób ich oraz wszelkie pomoce ewidencyjne, uległy zniszczeniu w czasie II wojny światowej. Wiadomości na ich temat można czerpać przede wszystkim ze źródeł drukowanych, poświęconych tematyce archiwalnej.

Instytucja archiwum ma w Łomży długoletnią tradycję, o czym nie zawsze już się pamięta, a wręcz fakt ten pomija się. W okresie staropolskim istniało tu archiwum ziemskie oraz archiwum grodzkie, swoje archiwum posiadało miasto. Zasób ich stał się podstawą utworzonego w 1825 roku Archiwum Akt Dawnych – pierwszego archiwum państwowego , jednego z dziesięciu w Królestwie Polskim.

Faktem jest, że instytucja ta w XIX i XX wieku przechodziła różne zmiany, a jej zasób staropolski w większości uległ zniszczeniu. Ocalałe akta, a szczególnie XIX-wieczne, przechowywane są w różnych placówkach archiwalnych. Niewielki stosunkowo ich procent wrócił do Łomży.

Historia archiwów łomżyńskich związana jest ściśle z dziejami tych placówek w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim.

Pierwsze próby zorganizowania ogólnokrajowej sieci archiwalnej, gromadzącej akta władz sądowych i administracyjnych dawnej Rzeczypospolitej, podjęto w okresie Księstwa Warszawskiego, po utworzeniu Archiwum Ogólnego Krajowego w Warszawie. Projekt ówczesnego Ministra Sprawiedliwości Feliksa Łubieńskiego, nie doczekał się realizacji, ze względu na krótki okres Księstwa Warszawskiego oraz chroniczny brak gotówki w skarbie kraju. Okres Księstwa przyniósł jednak proces całkowitej archiwizacji dawnych ksiąg sądowych i miejskich, które ustąpiły miejsca aktom hipotecznym i notarialnym.²

Projekt organizacji ogólnokrajowej sieci archiwów akt dawnych doczekał się realizacji w Królestwie Polskim . Wniosek Komisji Sprawiedliwości z 1825 roku zyskał aprobatę cara Mikołaja I, który 28 lutego 1826 r. zezwolił na zorganizowanie archiwów akt dawnych pod nadzorem prezesów Trybunałów Cywilnych. Już wcześniej zaczęto gromadzić księgi sądowe w większych miastach lub lepiej zorganizowanych archiwach. Zarządzeniem tym powołano również Archiwum Akt Dawnych w Łomży.

Na podstawie dostępnego materiału trudno ustalić dokładną datę powołania tej placówki w Łomży. Tadeusz Mencel w publikacji „Staropolskie akta władz partykularnych……”3 podaje, że dopiero w 1834 roku doszło do zorganizowania archiwów we wszystkich miastach wojewódzkich. Data ta jest bardzo prawdopodobną datą powstania archiwum łomżyńskiego.

_____________________

 

Archiwum Akt Dawnych w Łomży, podobnie jak inne placówki tego typu w kraju, podlegało Prezesowi Trybunału Cywilnego / sąd I instancji/, a władzę naczelną nad nim sprawowała Komisja Rządowa Sprawiedliwości. Komisja ta żywo interesowała się archiwami. Już w 1934 roku jej dyrektor gen. Kossecki dokonał objazdu archiwów. Archiwa otrzymywały z Komisji taksy normujące pobieranie opłat za kwerendy i wypisy, a także instrukcje dotyczące opracowania zasobu4/.

Archiwum mieściło się w budynku Trybunału Cywilnego w Łomży, przy Nowym Rynku. Lokal archiwum usytuowany był na piętrze i składał się z 3 pomieszczeń o powierzchni ok.40 m ² każde/5 w sumie około 120 m².

Archiwum Akt Dawnych w Łomży było jedną z większych placówek tego typu w Królestwie. Główną częścią zasobu były akta sądowe, stanowiące wcześniej zawartość archiwów grodzkich i ziemskich. Drugą część zasobu tworzyły akta miast z okresu staropolskiego oraz księgi dotyczące całego Mazowsza z lat 1612 – 1791. Oprócz ksiąg staropolskich archiwum to przechowywało akta sądowe ziemskie królewsko – pruskiej komisji w Szczuczynie z lat 1791-1799.6

Zasób Archiwum Akt Dawnych w Łomży w latach 1844 – 1846 ilustruje poniższa tabela:7

 

Rodzaj ksiąg Datyskrajne Ilość ksiąg
I. Akta Ziemi Łomżyńskiej1. Podkomorskie graniczne

2. Rozmaite spraw Ziemi Łomżyńskiej i całego Księstwa Mazowieckiego dotyczące

3. Łomżyńskie ziemskie

4. Łomżyńskie grodzkie

5. Zambrowskie ziemskie

6. Zambrowskie grodzkie

7. Zambrowskie ziemskie pomieszane z grodzkimi

8. Rozmaite dotyczące powiatu zambrowskiego

9. Kolneńskie ziemskie

10. Kolneńskie grodzkie

11. Rozmaite powiaty kolneńskiego dotyczące

12. Ostrołęckie ziemskie

13. Ostrołęckie grodzkie

 

II. Akta Ziemi Wiskiej

1. Podkomorskie graniczne

2. Wiskie ziemskie

3. Wiskie grodzkie

4. Wiskie grodzkie pomieszane z ziemskimi

5. Rozmaite Ziemi Wiskiej dotyczące

6. Radziłowskie ziemskie

7. Wąsowskie ziemskie

8. Wąsowskie grodzkie

9. Wąsowskie ziemskie i grodzkie razem złączone

 

 

III. Akta sądowe ziemskie Królewsko – Pruskiej Komisji w Szczuczynie

IV. Akta Powiatu Tykocińskiego, z byłego woj. podlaskiego: ziemskie

 

V. Akta miast:

1. Augustowa – zapisy urzędu wójtowskiego i radzieckiego, protestacje i wyroki/

2. Filipowa – wyroki

3. Kolna – zapisy, manifesta i wyroki

4. Lipska – zapisy, manifesta i wyroki

 

5. Łomży

    • radzieckie
    • wójtowskie

6. Nowogrodu

    • radzieckie
    • wójtowskie

7. Przerośli

    • radzieckie
    • wójtowskie

8. Radziłowa

    • radzieckie
    • wójtowskie

9. Rajgrodu

    • przywileje pergaminowe
    • księgi radzieckie z wójtowskimi zmieszane

10. Suwałk – księgi radzieckie i wójtowskie

11. Tykocina – księgi radzieckie i wójtowskie

12. Wąsosza

    • radzieckie
    • wójtowskie

13. Wierzbołowa – wójtowskie i radzieckie

14. Wiżajn

15. Zambrowa

    • radzieckie
    • wójtowskie
1606 – 1637

 

1612 – 1791

1420 – 1805

1532 – 1817

1592 – 1801

1591 -1792

1445 – 1795

1713 – 1789

1449 – 1809

1650 – 1798

1789

1455 – 1782

1767 – 1795

 

 

1600 – 1623

1452 – 1807

1522 – 1792

1711 – 1799

1661 – 193

1552 – 1794

1471 – 1807

1577 – 1799

1767 – 1799

 

 

1775 – 1799

 

 

1614 – 1809

 

 

1556 – 1808

 

1802 – 1805

1794 – 1799

1746 – 1807

 

 

1570 – 1798

1617 – 1798

 

1641 – 1801

1567 – 1805

 

1600 – 1781

1712 – 1803

 

1625 – 1804

1681 – 1795

 

1617 – 1775

1748 – 1829

 

1738 – 1798

1655 – 1798

 

1718 – 1820

1700 – 1782

1774 – 1791

 

 

1586 – 1796

1733 – 1787

1 księga

 

7 ksiąg

91

262

19

236

45

2

38

128

1

40

17

 

 

1

55

124

40

13

42

47

135

35

 

 

35

 

 

78

 

 

28

 

1

4

4

 

 

32

18

 

13

5

 

8

18

 

18

11

 

5

8

 

5

 

 

15

3

2

1

 

13

7

 

 

 

W latach następnych zasób ten powiększył się. A. Guliński w „Historii Metryki Koronnej i Litewskiej” 8określił zasób archiwum w 1853 roku na 2058 ksiąg sądowych oraz 311 ksiąg miejskich, zaś E. Goldman pominął w opisie zasobu liczbę ksiąg, a L, Hubert określił stan archiwum w roku 1860 na 2230 ksiąg sądowych z lat 1421 – 1809 oraz 214 ksiąg miejskich.9/

Personel archiwum stanowili zazwyczaj jeden archiwista i jeden adiunkt. Brak dokładnych danych nie pozwala na wymienienie wszystkich archiwariuszy łomżyńskich.. Archiwistą Archiwum Akt Dawnych w Łomży był Damazy Mierzejewski – wymieniany w 1841 roku jako były archiwista Archiwum Akt Dawnych w Łomży 10. W roku 1852 obsadę stanowili: Grzegorz Łszewski – archiwista i Wojciech Brochocki – adiunkt.11

Funkcję kierownika sprawował do 1883 roku Wawrzyniec Dziarski 12. Po nim stanowisko to objął w roku 1883 jego syn Atanazy, pracujący jako adiunkt tego archiwum od roku 1879. W roku 1885 w związku z likwidacją archiwum wraz z całym jego zasobem aktowym został przeniesiony do Archiwum Głównego w Warszawie 13. Atanazy Dziarski wymieniany jest w gronie zasłużonych archiwistów Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie.


Stan opracowania zasobu archiwum łomżyńskiego nie był zadowalający. Rewizja przeprowadzona w 1847 roku przez W. Huberta doświadczonego archiwistę Archiwum Głównego wykazała w archiwum 71 ksiąg nieujętych w wykazie akt. Księgi grodzkie i ziemskie były pomieszane w zambrowskich, wizkich i wąsoskich 14Reforma sądownictwa w Królestwie Polskim z 1876 roku pociągnęła za sobą likwidację archiwów akt dawnych, uchwałą Rady Państwa z 12.11.1880 r., oraz wcielenie ich zasobu do Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie.

2 – kopia postanowienia o likwidacji AAD w Łomży

Termin przekazania Archiwum Akt Dawnych w Łomży do Archiwum Głównego ustalony został na dzień 1 stycznia 1885 r.15 Fakt ten znalazł potwierdzenie w informacji zamieszczonej w numerze 1018 czasopisma „Kłosy” z roku 1885 r. na stronie 14.

Zasób archiwum łomżyńskiego, przechowywany w Archiwum Głównym uległ prawie całkowitemu zniszczeniu w czasie powstania warszawskiego w 1944 roku,16 z wyjątkiem małej partii ksiąg ziemskich i grodzkich ostrołęckich. W roku 1940 część ksiąg

ostrołęckich wywieziono do Królewca, odnalezione po wojnie, powróciły do AGAD. Są to jedyne akta z dawnego Archiwum Akt Dawnych w Łomży, które uniknęły zagłady, chociaż poniosły poważne straty.

Akta łomżyńskie, przechowywane w Archiwum Głównym, posiadały szczegółowe inwentarze, które również uległy zniszczeniu w czasie II wojny światowej. Ocalał jedynie odpis części inwentarza łomżyńskiego obejmujący akta ziemskie i grodzkie ostrołęckie.17

W archiwach akt dawnych znalazły się akta sądowe i miejskie, wytworzone w zasadzie do końca XVIII wieku. Nie oznaczało to kresu istnienia archiwów sądowych i archiwów bieżących władz administracyjnych.

Jednym z większych było w Łomży archiwum Trybunału Cywilnego /od roku 1823 tylko Wydziału I/, uprzednio departamentu łomżyńskiego, a następnie województwa /guberni/ augustowskiej.18

W archiwum Trybunału Cywilnego gromadzono jego akta własne/ począwszy od 1807 r./, a także akta czynnych przy Trybunale prokuratorów i komorników oraz znaczne partie akt z kancelarii patronów, adwokatów, mecenasów, a także akta sądów ziemskich I instancji. Ponadto archiwum to przechowywało akta pruskiej rejencji białostockiej z lat 1796 – 1806,19przejęte przez Trybunał Łomżyński w drodze prawidłowego dziedziczenia i kontynuowane , jeśli chodzi o akta spraw nie zakończonych wyrokiem lub wznowionych.

Już w okresie Księstwa Warszawskiego wymieniani są: Karol Hertz – archiwista Trybunału Departamentu Łomżyńskiego 20 i Filip Arciszewski 21 – również archiwista tego Trybunału.

W okręgu działania Trybunału Cywilnego Gub. Augustowskiej Wydział I w Łomży znajdowały się 3 archiwa sądów pokoju, tj. w Łomży, Szczuczynie/ dla pow. Biebrzańskiego/ i Tykocinie.22

Po zniesieniu sądownictwa polskiego w Królestwie Polskim w roku 1876, akta Trybunału Cywilnego i sądów pokoju przejął jako właściwy terytorialnie rosyjski Sąd Okręgowy w Łomży. Nie podlegały przekazaniu akta urzędów notarialnych, hipotecznych oraz akta stanu cywilnego. Decyzją petersburskiego Ministerstwa Sprawiedliwości cały zasób akt pozostałych po polskich władzach i instancjach wymiaru sprawiedliwości /z wyjątkiem akt notarialnych, hipotecznych i stanu cywilnego/, w tym: i akta sądów łomżyńskich, przekazano w latach 1902 – 1905 do Archiwum Głównego w Warszawie.23


Ponadto w Łomży znajdowało się archiwum Sądu Policji Poprawczej wydziału łomżyńskiego dla okręgów: łomżyńskiego, biebrzańskiego i tykocińskiego, gromadzące akta powstałe w wyniku działalności Sądu w latach 1808-1876. Sąd ten podlegał Sądowi Kryminalnemu w Płocku.24 Po zniesieniu sądownictwa polskiego w Królestwie w roku 1876 akta łomżyńskiego sądu policji poprawczej, podobnie jak innych tego rodzaju sądów, przekazano do archiwum-składnicy akt Sądu Okręgowego w Warszawie, skąd w latach 1902-1905 przejęło je Archiwum Główne w Warszawie.

Zasób XIX- wiecznych sądów łomżyńskich, przechowywany w Archiwum Głównym w Warszawie, uległ spaleniu, wraz z całą, pozostałą na miejscu zawartością Archiwum Głównego, po zajęciu Starego Miasta przez wojska hitlerowskie w 1944 roku.25

Powstały po reformie sądownictwa rosyjski Sąd Okręgowy w Łomży posiadał swoje archiwum o czym świadczy między innymi wymienianie w „Pamiatnych kniżkach łomżyńskoj guberni” archiwistów tego Sądu, m.in. Ludwika Kołakowskiego /1894/, Stanisława Żedejko /1906, 1912/.

Rozbudowana w zaborze rosyjskim administracja państwowa posiadała swoje archiwa. W guberni łomżyńskiej odrębne archiwa istniały przy: Rządzie Gubernialnym, siedmiu zarządach powiatowych, siedmiu magistratach miejskich, urzędach gminnych, Urzędzie Gubernialnym do spraw Włościańskich oraz siedmiu Urzędach Powiatowych ds. Włościańskich.26 Archiwiści etatowi zatrudnieni byli, oprócz Rządu Gubernialnego, tylko w urzędach powiatowych i magistracie miasta Łomży.

W przechowywanych w AP Białystok aktach Rządu Gubernialnego Łomżyńskiego

/ sygn. 3020, k.2/ zachowała się instrukcja dla wójtów gminnych dotycząca sposobu brakowania akt.

Spośród archiwów administracji państwowej istniejących w XIX wieku w Łomży największym było Archiwum Gubernialne mieszczące się w siedzibie Rządu Gubernialnego Łomżyńskiego, na zbiegu ulic Nowogrodzkiej i Szosowej/obecnie Wojska Polskiego/.27 Archiwum to oprócz akt własnych, przejęło w drodze dziedziczenia akta władz Departamentu Łomżyńskiego, akta władz Komisji Województwa Augustowskiego/ Guberni Augustowskiej/ dotyczące terenów włączonych do powstałej w 1867 roku Guberni Łomżyńskiej. Od 1911 roku przechowywało również akta Kancelarii Gubernatora .28 Nie zachowały się spisy akt tego archiwum, stąd trudno ocenić wielkość jego zasobu. Do chwili obecnej zachowało się: 3446 j. a. akt Rządu Gubernialnego Łomżyńskiego, 1962 j.a. akt Kancelarii Gubernatora, 255 j.a. akt noszących obecnie nazwę Komisja Województwa Augustowskiego i Rząd Gubernialny Augustowski, które niewątpliwie stanowiły zasób archiwum gubernialnego.

Obsada etatowa Archiwum Gubernialnego w przeważającym okresie czasu była trzyosobowa: archiwista i dwóch jego pomocników. W roku 1886 w Archiwum zatrudnieni byli: Adam Zawistowski – archiwista oraz Iwan Puszkariew i Jan Sokolnicki – pomocnicy archiwisty; w roku 1888 – Adam Zawistowski archiwista oraz jego pomocnicy Iwan Puszkariew i Edward Kowalewski; w roku 1894 – archiwariusz Edward Lisicki, pomocnicy – Iwan Puszkariew i Stanisław Hermanowski; w roku 1897 – archiwariusz Edward Lisicki, pomocnicy – Antoni Jabłonowski i Filip Sołtanowski; w roku 1898 – Edward Lisicki i Antoni Jabłonowski /pomocnik/; w latach 1901-1902 – Paweł Fiedorow archiwista i pomocnik Bolesław Miller; w roku 1904 – Paweł Fiedorow archiwista

i pomocnicy: Bolesław Miller i Dmitry Grozdow.29 /

Odrębne archiwum istniało przy Zarządzie Powiatowym Łomżyńskim. Archiwum to mieściło się w budynku zlokalizowanym poza siedzibą Zarządu/ w roku 1873 – Zarząd Powiatowy Łomżyński mieścił się na ul. Długiej, od strony Nowego Rynku.30 Warunki przechowywania akt nie były odpowiednie, ponieważ pomieszczenie było wilgotne i nie ogrzewane,31 co wykazywały kontrole prowadzone z ramienia Naczelnika Powiatu. Kontrola prowadzona w 1910 roku wskazywała na dużą ilość akt podlegających brakowaniu. Nie zachowały się dane na temat wielkości zasobu – do chwili obecnej zachowało się 6 260 j. a. akt Zarządu Powiatowego Łomżyńskiego. Archiwariuszami Zarządu Powiatowego Łomżyńskiego byli: Jakub Sokołow / 1874 – 1888/, Piotr Bogucki /1897-1898/, Kirył Samsonow/ 1901/, Polikarp Tarnowiecki / 1904/, Pytlewski /1910/.32

Stosunkowo najmniej informacji zachowało się na temat archiwum miejskiego w Łomży. Niewiele też akt z zasobu tego archiwum zachowało się do czasów obecnych. Wprawdzie miasto przekazało zasób staropolski do Archiwum Akt Dawnych, ale prawdopodobnie nie cały. W wydanej w 1925 roku książce p.t. „Łomża”, napisanej przez ówczesnego prezydenta miasta Władysława Świderskiego wspomina on o przywileju dla miasta” Marii Ludwiki datowanym w Warszawie 11 stycznia 1658 roku dotychczas znajdującym się w archiwum magistratu”/str. 29/. Znane są tylko nazwiska archiwistów miejskich, bo te wymieniane były w „Pamiatnych kniżkach łomżyńskoj guberni”. W latach 1886 – 1897 funkcję tę pełnił Jan Balcewicz.33

Zasób archiwum miejskiego przechowywany w ratuszu do wybuchu II wojny światowej, uległ prawie całkowitemu zniszczeniu w czasie tej wojny.

W latach 1887 – 1918 mieścił się w Łomży Zarząd Dóbr Państwowych / jeden z trzech w Królestwie/ dla guberni łomżyńskiej i suwalskiej 34Urząd ten przejął akta od instytucji działających wcześniej, a zajmujących się administracją dóbr i lasów rządowych na obszarze wymienionych wyżej guberni. Losy akt Zarządu są nieznane, prawdopodobnie zaginęły w czasie I wojny światowej.

Akta urzędów i instytucji Guberni Łomżyńskiej weszły w skład zasobu powstałego po I wojnie światowej Archiwum Państwowego w Łomży.

 

1 „Archeion” LVII, Warszawa 1972, s. 139
2 T. Mencel „Akta staropolskich władz partykularnych w XIX wieku” w Miscellanea Historico –Archivistica, t. I, PWN Warszawa 1985, str. 39;
3 Tamże…, s.39,
5D. Godlewska „Plany lokali archiwów sądowych w Łomży”, Archeion LXIV, s.83
6/ T. Mencel”Akta …., s.47
7 Tamże…, s.56-60
8 /H. Robótka, B. Ryszewski, A. Tomczak „ Archiwistyka”,PWN Warszawa, 1989, s. 273
9 / T. Mencel,”Akta ….. s. 46
10/ D. Godlewska – „Katalog archiwalnych planów miasta Łomży”, NDAP Warszawa 1975, s.22
11/D. Godlewska – „Plany lokali sądowych w Łomży z połowy XIX wieku”, Archeion LXIV,1976, s.86
12Księga pamiątkowa 150-lecia AGAD”, PWN Warszawa 1958, str.69
13Tamże…,s.69
14 T. Mencel „Akta staropolskich władz partykularnych…….”, str.47
15 „Postanowienie Zarządzającego Ministeryum Sprawiedliwości do Rządzącego Senatu – O terminie zwinięcia archiwów akt dawnych: Kieleckiego, Łomżyńkiego, Radomskiego i Siedleckiego” w”Zbiór praw. Postanowienia i rozporządzenia Rządu w Guberniach Królestwa Polskiego” t. XXVI, s.269
16 Adam Wolf – „Akta partykularne przedrozbiorowe”, w „Straty bibliotek i archiwów warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych”, PWN Warszawa 1957, t. I, st. 183,
17Tamże…, s. 176
18/ A. Stebelski – „Akta instytucji wymiaru sprawiedliwości” w „Stratach..”, t. I, s.294
19/ Tamże…, st. 295
20/APŁ, Akta stanu cywilnego Parafii Rzymsko – Katolickiej w Łomży – akt urodzenia 12/1808
21/ APŁ, Akta stanu cywilnego Parafii w Łomży – akt ślubu 73/1810
22 /A. Stebelski – „Akta …, s.300
23 /tamże…, s.278-279
24/ A. Stebelski – „Akta …, s.304
25/tamże…, s.280
26/APB Rząd Gubernialny Łomżyński, sygn.3020, k.4
27 /APŁ, Akta miasta Łomży, t. I, sygn.27, k.1
28/APB, RGŁ, sygn. 927, k.10
29Pamiatnaja kniżka Łomżyńskoj Guberni z lat 1886, 1888, 1894, 1897, 1901, 1902, 1904
30/APŁ –Akta m. Łomży, t. I, sygn.27, k.1
31 /APŁ – ZPŁ, sygn.3578, k.13 i 28
32Pamiatnaja ….rok 1886,1888,1894,1897,1901,1902,1904
33Pamiatnaja ….. rok 1886,1888,1894,1897
34/Stefan Kieniewicz –„ Archiwum Skarbowe w Warszawie”, w „Stratach..”, t. II, s.33

Danuta Bzura
Praca podyplomowa na Wydziale Historii i Archiwistyki UMK w Toruniu

 

3380 Ogólnie 1 Dziś
  
 

2 Komentarzy

Zostaw komentarz

Twój e-mail nie zostanie opublikowany.

Avatar

Poczta Polska w Łomży

Cykl tematyczny projektu "Perły architektury okresu gubernialnego i międzywojennego miasta Łomży oraz ich architekci" Poczta Polska w Łomży (1843 r. - 1844 r.) Za powstanie p[...]

Stanisław Smurzyński

                                  Stanisław Smurzyński   (Członek Komitetu Diecezjalnego Łomżyńskiego Kongresu Eucharystycznego) Biskup Łomżyński Stanisław Kostka Łukomski, w swo[...]