Archiwum Państwowe w Łomży II

II. ARCHIWUM PAŃSTWOWE W ŁOMŻY
w latach 1920 – 1930.

Wysoka ranga administracyjna Łomży w zakresie zaborów, a także konieczność zabezpieczenia ogromnej spuścizny aktowej dziesiątków zlikwidowanych urzędów i instytucji, spowodowała podjęcie przez władze odrodzonej Rzeczypospolitej decyzji o powołaniu w Łomży archiwum państwowego.

Archiwum Państwowe w Łomży zostało powołane 7 lutego 1920 roku rozporządzeniem Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.1 Na podstawie zachowanego materiału trudno ustalić dokładną datę rozpoczęcia jego działalności , ale prawdopodobnie we wrześniu 1921 roku, to jest z chwilą powołania na stanowisko dyrektora Władysława Prawdzika /1 wrzesień 1921/.2

Działalność archiwów państwowych w okresie międzywojennym regulował Dekret z dnia 7 lutego 1919 roku o organizacji archiwów państwowych i opiece nad archiwaliami. Dekret ten powoływał Wydział Archiwów Państwowych przy Ministrze Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, który to Wydział sprawował bezpośredni nadzór nad archiwami państwowymi. /Dziennik Praw, nr 14, poz.182/. Opierając się na „Dekrecie…” opracowano szereg przepisów normujących wewnętrzną organizację archiwów. Już w 1919 roku ukazały się „Wskazówki dotyczące urządzenia archiwów”, a w ślad za nimi regulamin pracowni naukowych i regulamin o opracowywaniu archiwaliów. W tym samym roku wyszły jeszcze przepisy o prowadzeniu biurowości w archiwach i o korzystaniu z archiwaliów.

Archiwum Państwowe mieściło się w Łomży, przy ul. Dwornej 18, w budynku, który w 1938 roku znajdował się na placu stanowiącym własność Kapituły Katedralnej.3 Z powodu zniszczenia akt władz i urzędów łomżyńskim z okresu międzywojennego nie sposób stwierdzić, kto był właścicielem budynku w 1930 roku. Na temat lokalu i warunków przechowywania akt brak danych.

Dyrektorem archiwum od chwili jego powołania aż do likwidacji był Władysław Prawdzik /1897-1959/, absolwent historii Uniwersytetu Warszawskiego. Rozpoczynał pracę w stopniu asystenta archiwalnego, by następnie, z dniem 01.04.1930, awansować na stopień adiunkta archiwalnego. Władze archiwalne doceniając jego zasługi, po likwidacji archiwum w Łomży, przeniosły go na równorzędne stanowisko adiunkta Archiwum Akt Dawnych w Warszawie, gdzie pracował do 31 sierpnia 1932 roku, by następnie objąć stanowisko dyrektora Archiwum Państwowego w Płocku. Od roku 1935 aż do śmierci w 1959 roku był dyrektorem Archiwum Państwowego w Radomiu, w organizację i działalność którego wniósł ogromny wkład.4/ Prawdopodobnie był on jedynym pracownikiem Archiwum. O innych pracownikach nie zachowały się informacje.

Archiwum Państwowe w Łomży było jedną z najmniejszych placówek tego typu w kraju. Na jego zasób składały się dziewiętnastowieczne akta władz z obszaru guberni łomżyńskiej, zarówno te pozostawione na miejscu jak i ewakuowane po Traktacie Ryskim w 1926 roku.

W roku 19265 Archiwum posiadało jako główne części składowe:

  1. Akta b. Rządu Gubernialnego Łomżyńskiego;
  2. Akta b. Naczelnika Straży Ziemskiej w Łomży;
  3. Akta b. wojennego naczelnika powiatowego;
  4. Akta b. Urzędu Powiatowego Łomżyńskiego od roku 1814;
  5. Akta b. Kuratora Trzeźwości w Łomży;
  6. Akta b. Cerkwi Prawosławnej w Łomży;
  7. Akta byłej Inspekcji Szkolnej Powiatu Łomżyńskiego;
  8. Akta b. Gimnazjum Męskiego w Łomży 1809 – 1914;
  9. Akta b. Gimnazjum Żeńskiego w Łomży 1869-1913;
  10. Akta b. Kuratora Szkół Województwa Augustowskiego 1824 – 1828;
  11. Akta b. Szkół w Sejnach i Tykocinie 1805 – 1852;
  12. Akta b. władz okupacyjnych niemieckich pow. łomżyńskiego, kolneńskiego i ostrołęckiego.

Ogólna liczba woluminów, teczek – 8 212; map 10.

Były to prawdopodobnie akta pozostawione na miejscu przez opuszczające kraj władze zaborcze, najpierw rosyjskie, a później niemieckie.

Ewakuujące się w roku 1914 władze Guberni Łomżyńskiej, wywiozły ze sobą znaczne partie akt. Akta te po traktacie ryskim zostały zwrócone Polsce i w roku 1926 zostały przekazane archiwum łomżyńskiemu. W zamieszczonym w „Acheionie” z 1930 wykazie materiałów archiwalnych otrzymanych przez Wydział Archiwów Państwowych z Rosji od roku 1922 do końca 1930 r.6 wymienione są „ akta i księgi urzędów gubernialnych, powiatowych, gminnych i miejskich byłej guberni łomżyńskiej”. Brak jednak szczegółowego ich wykazu. W drukowanych w „Archeionie” corocznych sprawozdaniach z lat 1927 – 1929 składanych przez dyrektora archiwum Wydziałowi Archiwów Państwowych, w sprawozdaniu za rok 1927, znajduje się stwierdzenie „ w roku 1927 Archiwum zajęte było porządkowaniem akt reewakuowanych z Rosji w roku 1926”.

Wśród akt reewakuowanych były na pewno akta byłych rosyjskich zarządów powiatowych w Makowie, Węgrowie, Augustowie i Ostrołęce, wcześniej nie wymieniane, a w roku 1927 przekazane starostwom powiatowym w tych miastach 7/ oraz w Wysokiem Mazowieckiem, które to akta zostały skatalogowane w Archiwum w 1928 roku. Analiza prac prowadzonych w  Archiwum, mających na celu katalogowanie akt , pozwala na stwierdzenie, że wśród akt reewakuwanych z Rosji były  akta:

  • Rządu Gubernialnego,
  • Kancelarii Gubernatora,
  • Komisji likwidacyjnej urzędów państwowych b. Guberni Łomżyńskiej, sporządzone w ZSRR w latach 1917-1918,
  • Zarządu Powiatowego Łomżyńskiego,
  • Kasy Głównej Guberni Augustowskiej z lat 1845-1953.

Akta instytucji sądowych byłej Guberni Łomżyńskiej oraz Sądu Okręgowego w Łomży zwrócone Polsce, przejął w roku 1924 Sąd Okręgowy w Warszawie.

W Archiwum Państwowym w Łomży przechowywane były również akta wyznania mojżeszowego miasta Ostrołęki z lat 1850 – 1895, Szak 1826 –1833, 1845-1850, 1869-1880 i Olity 1835-1872. Według danych za rok 1928 w Archiwum znajdowało się 14 tysięcy całkowicie uporządkowanych, wpisanych do księgi inwentarzowej woluminów akt.8 Cytowane wcześniej dane podają zasób archiwum w jednostkach archiwalnych. Natomiast ostatnie zachowane dane, tj. z roku 1929 szacują zasób na 266 mb akt.9

Ustalenie wielkości zasobu archiwum łomżyńskiego nie jest w chwili obecnej możliwe. Nie zachowały się spisy zdawczo – odbiorcze akt przekazanych po likwidacji archiwum łomżyńskiego do Archiwum Akt Dawnych w Warszawie. Spisy te wraz z całym aparatem ewidencyjnym AAD uległy zniszczeniu w czasie II wojny światowej. Poza tym fachowość sporządzonego wówczas spisu budziła zastrzeżenia. Kazimierz Konarski ocenia go następująco: „ duży sięgający dziesiątków pozycji inwentarz akt gubernialnych łomżyńskich był surowym, bezkrytycznym i chaotycznym spisem akt branych przy spisywaniu kolejno do ręki tak, jak leżały zwalone na stos”10

Zadania realizowane przez Archiwum Państwowe w Łomży można podzielić na trzy grupy: porządkowanie i inwentaryzacja zasobu, udostępnianie akt oraz załatwianie kwerend.

Opracowanie zasobu archiwów państwowych normował regulamin Wydziału Archiwów „Porządkowanie archiwów będących własnością państwa polskiego” z 1919 roku. Wprowadzono jako podstawowe pomoce w każdym archiwum inwentarz generalny, inwentarze szczegółowe /inwentarz zespołu/, indeksy i repertoria. Część zespołów archiwum łomżyńskiego posiadała inwentarze. W. Prawdzik w sprawozdaniach z działalności Archiwum wymienia jako sporządzone, m. in. inwentarze akt: Rządu Gubernialnego Łomżyńskiego, Zarządu Powiatowego Łomżyńskiego, Naczelnika Straży Ziemskiej, akt stanu cywilnego wymienionych wyżej, oraz katalogi: byłych rosyjskich urzędników państwowych, duchowieństwa katolickiego byłej Diecezji Sejneńskiej, szlachty byłej Guberni Augustowskiej, lekarzy, dentystów, felczerów, akuszerek i inne. W sprawozdaniu za rok 192911wymienia jako ciekawostkę, odnaleziony opis miasta narodowego Nowogrodu z roku 1820 – dokument ten znajduje się obecnie w Archiwum Państwowym w Białymstoku w zespole akt „Komisja Województwa Augustowskiego i Rząd Gubernialny Augustowski”/ sygn. akt 43/.

Sposób korzystania z zasobu uregulowany został odrębnymi przepisami. Wydział Archiwów wydał w 1919 roku regulamin „Korzystania z archiwaliów państwowych przez urzędy państwowe, samorządowe i instytucje użyteczności publicznej”, uzupełniany później kilkakrotnie, oraz osobny regulamin pracowni publicznej. Przepisy o opłatach związanych z kwerendami zmieniano kilkakrotnie.

Z drukowanych w „Archeionie” sprawozdań z działalności Archiwum Państwowego w Łomży /tylko za lata 1928-1929/ wynika, że urzędy państwowe korzystały przede wszystkim ze znajdujących się w Archiwum zbiorów praw Cesarstwa Rosyjskiego i innych rosyjskich wydawnictw urzędowych. Ministerstwo Skarbu wypożyczało w 1929 roku akta dotyczące pożyczek budowlanych, wydanych przez były Rząd Gubernialny.

Do celów naukowych, zarówno w roku 1928 jak i 1929, z zasobu Archiwum korzystały tylko 2 osoby. Zainteresowaniem badaczy cieszyły się akta dotyczące Powstania Styczniowego.

Ilość kwerend wykonywanych przez Archiwum była niewielka. W roku 1928 załatwiono 58 kwerend. Dane za rok 1929 są bardziej dokładne. Wówczas wykonano 54 kwerendy, w tym: 21 urzędowych i 33 prywatne. Pozytywnie załatwiono 28 kwerend, negatywnie 26. Wydano 36 odpisów i 6 informacji.

O „stronie finansowej” Archiwum Państwowego w Łomży nie zachowało się dużo informacji. Budżet placówki za okres od 1 kwietnia 1927 r. do 31 marca 1928 roku wyniósł: 7.604,- złote, w tym: wydatki osobowe – 6.201,- zł.; rzeczowo – administracyjne – 1.403,- zł.12 W roku 1930 wydatki Archiwum wyniosły: 1 363,48 zł.; dochody – 57,50 zł.13

Placówka była wizytowana w 1930 roku przez doktora Łopacińskiego – dyrektora Archiwum Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego oraz przez radcę dra Rybarskiego. Efektem tej wizyty był wniosek o likwidację Archiwum, które jakoby „straciło zupełnie żywotność dla urzędów i obywateli „.14

Plany przebudowy sieci archiwalnej, opracowywane przez Wydział Archiwów Państwowych zakładały istnienie archiwów państwowych we wszystkich miastach wojewódzkich oraz likwidację tych placówek w miastach, które funkcji takich nie pełnią. Stopniowo zaczęto likwidować archiwa najmniejsze. Po likwidacji archiwów państwowych w Kaliszu i Suwałkach, następne w kolejności znalazło się archiwum łomżyńskie.

Archiwum Państwowe w Łomży zostało zlikwidowane Zarządzeniem Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 30 sierpnia 1930 roku w sprawie likwidacji Archiwum Państwowego w Łomży. Zarządzenie weszło w życie z dniem 1 października 1930 roku. Na mocy tego Zarządzenia zasób placówki wraz z inwentarzem miał być przejęty przez Archiwum Akt Dawnych w Warszawie.. Również etaty zostały przydzielone temu Archiwum. 15/

W sprawozdaniu z działalności Archiwum Akt Dawnych za rok 1930 16 wymienia się, że w roku tym rozpakowano i ułożono na półkach 164 skrzynie z aktami byłego Archiwum Łomżyńskiego. Ze względu na brak miejsca w Archiwum Akt Dawnych oraz jak sądzono małe zainteresowanie aktami łomżyńskimi, umieszczono je w forcie Sokolnickiego na Żoliborzu. Fakt ten spowodował , że szczęśliwie przetrwały II wojnę światową i powstanie warszawskie. Nieznaczne straty poniosły tylko we wrześniu 1939, kiedy to pocisk wpadł przez jedyne niezabezpieczone okno i rozbił część archiwum łomżyńskiego.17 Brak spisu zasobu, który wraz z całą registraturą AAD uległ zniszczeniu, nie pozwala na dokładne określenie wielkości poniesionych strat. Po II wojnie światowej ocalałe akta, podobnie jak inne ocalałe akta AAD, weszły w skład zasobu Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie, skąd w latach sześćdziesiątych znaczną ich część dot. terenów, które weszły w skład woj. białostockiego, przejęło nowopowstałe Archiwum Państwowe w Białymstoku. Pismo AGAD z13 października 1965 roku, znak: 54-4//65 wymienia 143 zespoły akt władz i urzędów byłej Guberni Łomżyńskiej,

liczące 49.360 j.a., które w tym roku ma przejąć Archiwum Państwowe w Białymstoku18 W tych to latach część z nich / akta urzędów niższego szczebla i to nie wszystkie/ powróciła do Łomży i weszła w skład zasobu Powiatowego Archiwum Państwowego.

Drugą ich część, dotyczącą terenów, które znalazły się w województwie warszawskim, przejęło natomiast Archiwum Państwowe miasta stołecznego Warszawy.

Nie cały zasób Archiwum Państwowego w Łomży przejęło Archiwum Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Oświecenia Publicznego w Warszawie przejęło następujące zespoły akt:

  • Dyrekcja Naukowa Łomżyńska;
  • Gimnazjum Męskie w Łomży;
  • Gimnazjum Żeńskie w Łomży;
  • Szkoła Wojewódzka w Sejnach;
  • Szkoła Podwydziałowa w Tykocinie;
  • Kurator Szkół Województwa Augustowskiego19

Akta te, jako stanowiące zasób Archiwum Oświecenia Publicznego, wymienia również T. Manteuffel w publikacji na temat strat tego Archiwum.20 Wraz z zagładą Archiwum Oświecenia Publicznego, również one uległy zniszczeniu.

Do Archiwum Akt Nowych w Warszawie zostały przekazane akta okupacyjnych władz niemieckich w lat 1915 – 1918 powiatów: kolneńskiego, łomżyńskiego, ostrołęckiego i szczuczyńskiego. Jak pisze Józef Stojanowski w publikacji na temat strat Archiwum Akt Nowych w Warszawie 21 , akta powiatów nie były kompletne. Najkompletniej przedstawiały się akta powiatu ostrołęckiego, na które składała się registratura 25 referatów i oddziałów. Ten sam autor wymienia, wśród zasobu AAN również akta innych powiatów z terenu działania Archiwum Państwowego w Łomży, tj. powiatów w Ostrowii Mazowieckiej i Wysokiem Mazowieckim. Akta te zostały wywiezione przez Niemców w czasie II wojny światowej. Część z nich powróciła po wojnie do AAN, skąd w latach sześćdziesiątych została przekazana do WAP w Białymstoku, a stamtąd ta część ocalałych akt, która dotyczyła terenów znajdujących na obszarze działania archiwum w Łomży – do Łomży.

Likwidacja Archiwum Państwowego w Łomży spowodowała przerwanie ciągłości w jego działalności, a przede wszystkim możliwość dziedziczenia zasobu po poprzednikach. Możliwość ta nie dana była powstałemu po II wojnie archiwum państwowemu.

1/ „Dziennik Praw” Nr4 z 1919 r., s.265 – 271
2”Archeion”, t. IV z 1928 r, s. 204
3 / Ośrodek Dokumentacji Geodezyjno – Kartograficznej w Łomży –Pomiary miasta Łomży z 1938 r. /tzw. plany Felczaka /
4/H. Kisiel – „ Władysław Prawdzik 1897 – 1959”, „Archeion” t.XXXIII z 1960 r., s.241-242
5 / Archeion t. 1,1927, str.26-27
6 / Archeion, t. VIII,1930, str.22, poz.64
7/”Archeion” nr V,1929, s.48
8 / Archeion, t.VIVII, 1930, s.28
9 /tamże…,s.16-17
10/ Kazimierz Konarski – „Archiwum Akt Dawnych w Warszawie” w „Straty…,
t. II,PWN Warszawa 1956, s.77
11 /Archeion, t.VI-VII, 1930, s.87
12/Archeion, t. IV, 1928, s. 200
13 /Archeion, t. IX,1931, s.91
14 /tamże…, s.2
15/ Dz. U. MWRiOP z 1930 r., nr 9, poz.14
16/Archeion IX, s.36
17 /”Księga pamiątkowa AGAD”,PWN Warszawa 1958, s.151
18/APŁ, Akta własne – „Scalanie i rozmieszczenie zasobu archiwalnego w latach 1953 – 1975
19/Archeion, t.IX,1931, s.56-57
20 /Tadeusz Manteuffel – „Archiwum Oświecenia Publicznego w Warszawie” w „Straty…”,PWN Warszawa, 1956, t. II, s.228
21 /Józef Stojanowski – „Archiwum Akt Nowych w Warszawie”, tamże…, s.269

Danuta Bzura
Praca podyplomowa na Wydziale Historii i Archiwistyki UMK w Toruniu

 

 

3234 Ogólnie 1 Dziś
  
 

1 Komentarz

  1. Avatar
    17 września 2011  21:45 przez edek Odpowiedz

    a czy ktos zastanawial sie gdzie mozna szukac informacji na temat burmistrzow lomzy, fajnie gdyby powstal taki slownik - burmistrzowie lomzy - z tego co ja wiem takie cos nie istnieje, ksiazka swiderskiego o lomzy urywa sie na ktoryms tam roku, chyba do 1925, ale tez sa tam niepelne informacje, czy ktos ma zatem pomysl gdzie mozna szukac tych informacji o burmistrzach lomzy od polowy 19 wieku do II w s. ?

Pozostaw odpowiedź edek Anuluj pisanie odpowiedzi

Twój e-mail nie zostanie opublikowany.

Avatar