Gubernia łomżyńska – powstanie i podział administracyjny


Warning: array_key_exists() expects parameter 2 to be array, string given in /home/golden/domains/historialomzy.pl/public_html/wp-content/plugins/responsive-lightbox/includes/class-frontend.php on line 1489

Warning: array_key_exists() expects parameter 2 to be array, string given in /home/golden/domains/historialomzy.pl/public_html/wp-content/plugins/responsive-lightbox/includes/class-frontend.php on line 1701

Warning: array_key_exists() expects parameter 2 to be array, string given in /home/golden/domains/historialomzy.pl/public_html/wp-content/plugins/responsive-lightbox/includes/class-frontend.php on line 1889

Podział administracyjny Królestwa Polskiego w Cesarstwie Rosyjskim zmieniał się kilkakrotnie. Pierwsza zmiana miała miejsce, gdy dekretem Namiestnika Królestwa Polskiego gen Józefa Zajączka z dnia 16 stycznia 1816 roku zlikwidowano zachowany do tej pory podział administracyjny Księstwa Warszawskiego[1]. Tym samym powstały województwa: augustowskie, kaliskie, krakowskie, lubelskie, mazowieckie, płockie, podlaskie i sandomierskie. Dotychczasowy departament łomżyński przemianowano na województwo augustowskie, a Łomża do 1818 roku pełniła w nim funkcję stolicy. Województwa podzielone zostały na obwody, przy czym obwód łomżyński obejmował dawne powiaty łomżyński i tykociński i był najbardziej zaludnionym w całym województwie augustowskim[2]. Następne zmiany miały miejsce w 1837 roku, gdy województwa przemianowano na gubernie[3], a w roku 1845 ich liczbę zredukowano z ośmiu do pięciu[4]. Pozostały gubernie: augustowska, lubelska, płocka, radomska i warszawska. Kolejna reforma, przeprowadzona na podstawie ustawy cara Aleksandra II z dnia 19 (31) grudnia 1866 r. ponownie zwiększyła ilość guberni. Z guberni augustowskiej wydzielono gubernię łomżyńską, a pozostałą część przemianowano na gubernię suwalską. Z guberni radomskiej wydzielono nową gubernię – kielecką. Wydzielono też gubernię piotrkowską kosztem warszawskiej i radomskiej. W ten sposób liczba guberni wzrosła do 10[5].

Powstała przy tej okazji gubernia łomżyńska obejmowała początkowo osiem powiatów: kolneński, łomżyński, makowski, mazowiecki, ostrołęcki, ostrowski, szczuczyński oraz pułtuski. Do wybuchu I wojny granice guberni zmieniały się jeszcze dwukrotnie. W 1893 r. przeniesiono do guberni warszawskiej powiat pułtuski, a w 1913 roku po zlikwidowanej guberni siedleckiej przyłączono powiat węgrowski. Od 1893 roku gubernia łomżyńska zajmowała obszar około 10 560 km2, a jeśli nie liczyć jezior to 10 545 km2, czyli 6,3% powierzchni Królestwa Polskiego[6].

Tabela 1          Skład terytorialny guberni łomżyńskiej w momencie jej utworzenia (1866 r.)

Powiat

Powierzchnia w km2

Miasta

Gminy wiejskie

Kolneński

1529

Kolno, Stawiski Czerwone, Gawrychy, Jedwabne, Kubra, Łyse, Mały Płock, Rogienice, stawiski, Turośń
Łomżyński

1809

Łomża, Nowogród, Śniadowo, Wizna, Zambrów Bożejewo, Chlebiotki, Drozdowo, Kossaki, Kuliski, Lubotyń, Miastkowo, Pruszki, Puchały, Szczepankowo, Szumowo, Śniadowo, Zambrów
Makowski

1153

Krasnosielc, Maków, Różan Karniewo, Peronowo, Płoniawy, Sielc I, Sielc II, Sieluń, Smrock, Sypniewo
Mazowiecki

1418

Ciechanowiec, Mazowieck, Sokoły, Tykocin Chojany, Dzięgiel, Jabłonka, Klukowo, Kowalewszczyzna, Piekuty, Piszczaty, Poświętne, Stelmachowi, Szepietowo, Truskolasy
Ostrołęcki

1621

Myszyniec, Ostrołęka Czerwin, Goworowo, Nakły, Nasiadka, Ostrołęka, Piski, Rzekuń Stary Myszyniec, Szczawin, Wach, Troszyn
Ostrowski

1565

Andrzejewo, Brok, Czyżew, Nur, Ostrów Brańszczyk, Długosiodło, Dmochy-Glinki, Jasienica, Kamieńczyk Welki, Komorowo, Naruszewo, Szulborze Koty, Warchoły, Zaręby Kościelne
Pułtuski

1526

Nasielsk, Pułtusk, Serock, Wyszków Zajki, Gołębie, Gzowo, Kleszczewo, Kozłowo, Leszczyd Lubel, Nasielsk, Obryte, Somianka, Winnica, Zatory, Zegrze
Szczuczyński

1467

Grajewo, Rajgród, Radziłów, Szczuczyn, Wąsosz Białaszewo, Bogusze, Grabowo, Lachowo, Mścichy, Przestrzele, Pruska, Ruda, Szczuczyn

Źródło: Dziennik Praw Królestwa Polskiego, Warszawa 1866, t. 66, s. 301 Obzory i pamiatnyje zniżki guberni łomżyńskiej…, A. Dobroński, Łomża w latach 1866-1918, Łomża-Białystok 1993, s.9 [za:] B. Szczerbińska, Ziemiaństwo w guberni łomżyńskiej na przełomie XIX i XX wieku, Łomża 2007, s. 18-19.

W latach 1869-1870 przeprowadzona została w całym Królestwie Polskim reforma miast. W jej wyniku 338 miast (z 452 istniejących) utraciło prawa miejskie, zostając przemianowanymi na osady. Osada była stosowaną w Rosji jednostką administracyjną nieposiadającą praw miejskich, ale także niezaliczaną do wsi. Od 1870 r. przyznawanie praw miejskich bądź tworzenie osad oparte było na zasadach rosyjskich i o tego typu „awansie” decydowała liczba ludności[7]. W guberni łomżyńskiej prawa miejskie zachowały: Kolno, Łomża, Maków, Ostrołęka, Ostrów, Szczuczyn i Tykocin. W powiecie mazoweckim władze powiatowe umiejscowiono w osadzie Mazowieck.

Powstanie guberni z siedzibą w Łomży wydaje się nie być przypadkowe. Miasto już w okresie przedrozbiorowym pełniło funkcję centrum administracyjnego, politycznego i gospodarczego regionu. W okresie Księstwa Warszawskiego była stolicą departamentu. W późniejszym okresie w Łomży organy administracji rządowej również miały swoje miejsce. W pierwszej połowie XIX wieku miasto szybko zwiększało liczbę ludności oraz przeżywało ożywienie gospodarcze. We wspomnianym okresie czasu Łomża była najbardziej dynamicznie rozwijającym się ośrodkiem miejskim w tej części kraju. Nalazło to swoje odbicie decyzji carskiej i wyniesieniem miasta do rangi stolicy guberni.

Opracował:
Wojciech Piętka


[1]Dziennik Praw  Królestwa Polskiego T.1, s. 115.

[2] C. Brodzicki, D. Godlewska, Łomża w latach 1794-1866, s.44; W. Trzebiński, Podział administracyjny Królestwa Polskiego z roku 1816. [w:] „Dokumentacja geograficzna”, Warszawa 1957, s. 7; L. Rzeczniowski, Dawna i teraźniejsza Łomża, Warszawa 1861, s. 29.

[3] Dziennik Praw… T.20, s. 413.

[4] Dziennik Praw… T.34, s. 453.

[5] Dziennik Praw… T.66, s. 119.

[6] A. Dobroński: Infrastruktura społeczna i ekonomiczna Guberni Łomżyńskiej i Obwodu Białostockiego (1866-1914). Sekcja Wydawnicza Filii UW w Białymstoku , Białystok 1979, s. 13.

[7] A. Jezierski, C. Leszczyńska: Historia Gospodarcza Polski. Wydawnictwo Key Text, Warszawa 1997, s.150. A. Drumała: Przemiany przestrzenne miast i rozwój osiedli przemysłowych w Królestwie Polskim w latach 1831-1869. Wrocław 1974, s. 178, 180.

4346 Ogólnie 2 Dziś
  
 

12 Komentarzy

  1. Avatar
    24 października 2009  1:02 przez Michal_D Odpowiedz

    Zwróćcie uwagę na herb Łomży w czasach kiedy była siedzibą guberni. Tzw. łódka "berlinka" - zmiany historycznych herbów były jednym z przejawów rusyfikacji, zaborca chciał wymazać jak najwięcej śladów polskości naszych ziem.

  2. maciek
    25 października 2009  14:28 przez maciek Odpowiedz

    Michał, zwróć uwagę, że za czasów gubernialnych Łomża pozyskał najwięcej budynków użyteczności publicznej, które stoją do dnia dzisiejszego (zobacz w temacie Łomża w okresie zaborów)

  3. Kolank0
    25 października 2009  16:54 przez Kolank0 Odpowiedz

    To tak jak z dziecmi, czasem się buntują, czasem uciekną z domu, ale przeciez zaden rodzic nie wysle ich na ulice/do szkoly w samych gaciach, nawet gdyby to mialybyc pasiaki

  4. maciek
    25 października 2009  17:29 przez maciek Odpowiedz

    Rosja to była raczej macochą. Macocha, jednak nie jest kochającym rodzicem. Dlaczego współcześnie budynki użyteczności publicznej buduje się z wielkim trudem, chociaż potrzeby są jednak ogromne. I to w swoim kraju, swoim mieście i dla na samych. Skąd takie trudności? Zawsze jest wina braku pieniędzy, czy nieudolne rządzenie?

  5. Avatar
    1 kwietnia 2014  9:38 przez Maciej Odpowiedz

    Witam !! Gdzie mogę w Łomży dowiedzieć się na temat osób zesłanych na Syberię z tamtych terenów w latach 1860 -1880

    • Avatar
      1 kwietnia 2014  19:55 przez Krzysiek Kostrzewski

      Napewno w Związku Sybiraków.

    • kolank0
      2 kwietnia 2014  7:59 przez kolank0

      To nie takie proste. Tak na prawdę nie ma kompletnego zestawienia, a większość dokumentów i archiwów uległa zniszczeniu lub rozproszeniu. Aresztanci i osoby zsyłane bardzo często mogą figurować w dokumentach innych miast i guberni, np. Warszawy, Siedlec, Suwałk lub Wilna.
      Jednym z zachowanych źródeł jest: "Spis wszystkich „przestępców” politycznych powiatu łomżyńskiego z 1863 roku" dostępny na stronie AP http://www.bialystok.ap.gov.pl/lomza/.
      Poza tym jest wiele monografii wspomnień i pamiętników.
      Poza tym polecam przeglądanie bibliografii i wykazu źródeł prac poświęconych zesłańcom.

    • 2 kwietnia 2014  14:02 przez marco_polo

      Pewne informacje na ten temat mozesz znależć w książce Władyslawa Świderskiego o historii Łomży , jest tam kilka stron samych nazwisk osób zesłanych na Syberię

  6. kolank0
    2 kwietnia 2014  19:47 przez kolank0 Odpowiedz

    książka dostępna w bibliotece cyfrowej
    http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata?id=27135&from=publication&tab=1

    • 3 kwietnia 2014  9:46 przez marco_polo

      kolank0 , a może widziałeś gdzieś ksiązkę B.Winiarskiego "nad Pissą, Wissą i Narwią" , szukam jej cześci dotyczącej Łomży i Gimnazjum Męskiego _

  7. Wojciech Piętka
    3 kwietnia 2014  20:57 przez Wojciech Piętka Odpowiedz

    Wspomniana książka była kiedyś w sprzedażny na Długiej w ŁTN im. Wagi. Tam w ogóle jest sporo książek regionalnych do kupienia. Poza tym pozostaje allegro i przeglądanie ofert antykwariatow on-line.

  8. Avatar
    19 stycznia 2019  11:04 przez mkubiak Odpowiedz

    Dzień dobry,

    w gazecie Wspólna Sprawa z 1910 r. (wydawana w Łomży) znalazłem list do redakcji podpisany nazwiskiem gruzińskiego księcia Wacznadze. Chciałbym dotrzeć do akt Wacznadze, który twierdził, że jest zesłany z Kaukazu a jego sprawa jest prowadzona przez łomżyńskiego policmajstra. Czy wiedzą Państwo, czy znajdują się archiwa carskiej policji z tego czasu z guberni łomżyńskiej?
    Pozdrawiam

Zostaw komentarz

Twój e-mail nie zostanie opublikowany.

Avatar

Zagadka 94

Jest to zdjęcie powodzi po oberwaniu chmury pod koniec lat 60-tych, lub początek 70-tych. Jakie ulice Łomży pokazuje to zdjęcie?

Złoty wiek Łomży

We wczesnym średniowieczu na wysokiej skarpie, w trudno dostępnym miejscu na lewym brzegu rzeki Narew – w obecnej miejscowości Stara Łomża – istniał gród z dwoma obronnymi podgrodz[...]

Łomża. Ulica Pocztarska

Była wytyczona w II połowie XVII wieku równolegle do Starego Rynku zaraz na jego zapleczu. Początkowo nazywała się ul. Pocztowa, lecz już w XIX wieku nosiła nazwę Pocztarska. [...]