Władysław Świderski. Łomża 8.

Wojna o koronę polską r. 1733-1735 i Stach Konwa

W walkach o tron polski między stronnikami Augusta III i Stanisława Leszczyńskiego w roku 1733 Kurpie, popierający tego ostatniego,, pod wodzą Stacha Konwy w ciągu iklku tylko lat stawiali opór wojskom rosyjskim i saskim. Mordercza bitwa miała miejsce na Rycerskim Krzu w lesie Jednaczewskim o dwa kilometry od Łomży. Ogień muszkieterów rosyjskich mocno szczerbił szeregi Kurpiów, którzy jednak na krok nie ustępowali i pewni byli ostatecznego zwycięstwa, lecz pod koniec bitwy nadciągnęli Szwe­dzi, dotąd sprzymierzeńcy Leszczyńskiego, niespodzianie z tylu napadli na zmęczonych Kurpiów i w pień ich wycieli, a samego Stacha Kanwę pojmali, licząc, że zdołają go pozyskać dla sprawy Sasów. Gdy Stach Konwa uczynionej propozycji nie przyjął powiesili go na miejscu, gdzie ciało jego rękami swojaków zostało pochowane.
Postać Stacha Konwy, upiększona legendami, żyje dotąd w pamięci okolicznego ludu. Dla uczczenia pierwszego w Polsce wodza chłopa, który zginął w obronie Rzeczypospolitej, w roku 1922 ze składek Kurpiów i Łomżan, w miejscu, gdzie odbyła się bitwa i stracenie, ufundowano oryginalny pomnik: na kamiennym podmurowaniu wznosi się barć pszczelna z kilkusetletniej sosny, około 2 metrów wysokości, z ozdobami w stylu kurpiowskim, przykryta daszkiem z krzyżem u góry. Na barci wisi figura Chrystusa i wyryty napis: „Tu spoczywa bohaterski Stach Konwa z puszczy, poległy w 1733 r, w obronie Ojczyzny od wrogów“.

Czasy panowania Stanisława Augusta 1764-1794

Srodze zniszczone podczas wojny północnej i wojny 1733-35 r. miasto, zaczęło się powoli dźwigać z ruiny. W r. 1754 przybywa Łomży obszerne dwupiętrowe kolegjum murowane, połączone z kościołem 00, Jezuitów.. W r. 1762 staje klasztor 00. Kapucynów., a w r. 1764 Pp. Benedyktynki budują na swym folwarku „Siedliska“ obszerny klasztor drewniany. Zaczyna się ożywiać handel i przemysł. Powstaje w r. 1778 papiernia, przybywa sporo domów drewnianych i murowanych, zwiększa się liczba mieszkańców i już w roku 1788, według szczegółowego spisu Buschinga, Łomża liczyła 178 domów i około 2000 mieszkańców.1)

Klasztor p.p. Benedyktynek. Ze zbiorów M. Putkowskiego. Łomża

Pod względem administracyjnym Łomża, jak dawniej, była głównem miastem Ziemi Łomżyńskiej, wchodzącej w skład Województwa Mazowieckiego, Barwy tego Województwa, jak również Łomży, uchwalone na sejmie w r. 1776, były: kontusz ciemnoszafirowy, wyłogi i żupan słomkowe i guzy z literami X. M., na pamiątkę udzielności księstwa Mazowieckiego. Ziemia Łomżyńska wybierała na sejmy 2-ch posłów, którzy w Izbie Poselskiej zajmowali 47 miejsce i w tej kolejności głosowali. W latach 1773-5 posłem był Drewnowski, podczaszy 2) Ziemi Łomżyńskiej, sekretarz sejmowy, który w myśl wskazówek Stackelberga, napisał ustawę dla Rady Nieustającej, za co miał otrzymać 100,000 złp, od rządu rosyjskiego, lecz ich nie otrzymał.
Uchwały sejmu czteroletniego 1788-1792 r., tak doniosłe dla całego kraju, nie mogły odrazu poprawić stanu miasta, zbudziły jednak nadzieję i pewność, że nareszcie nastanie praworządność i sprawiedliwość. Celem odzyskania swych posiadłości i potwierdzenia dawnych praw i przywilejów, Łomża wysyła w r. 1793 specjalną delegację do króla Stanisława Augusta, od którego otrzymuje przyrzeczenie, że krzywdy miasta zostaną rozpatrzone i naprawione, lecz skończyło się tyko na obietnicy. Wykonaniu przyrzeczenia królewskiego stanęły zapewne na przeszkodzie ówczesne wypadki polityczne, które w końcu doprowadziły kraj do zguby.

Powstanie Kościuszkowskie

W r 1794 na wezwanie Kościuszki Ziemia Łomżyńska przystąpiła niezwłocznie do powstania. W Łomży ukonstytuowała ssę Komisja Porządkowa wraz z Deputacją Bezpieczeństwa. Zaczęły napływać dosyć znaczne ofiary na cele powstania. Ziemia Łomżyńska, oprócz bezpłatnego żywienia w ciągu 7 miesięcy 1000 ludzi brygady Madalińskiego dostarczyła bez zapłaty:

1700 korcy owsa wartości 8500 złp.

 

2730

pudów siana „

1820 „

85

korcy kaszy „

2216 „

1366

mąki żytn.

20490 „

2730

funtów słoniny „

1092 „

200

garncy soli „

320 „

 

Nie licząc w przedmiotach wartościowych i gotówki. Rozkwaterowana w Łomży i okolicy brygada jazdy Madalińskiego wyruszyła pod rozkazy Kościuszki pod Kraków, a obronę linii Narwi przed następującym 11 tysięcznym korpusem. pruskim jenerałów v. Schónfelda i Forwrata objęli jenerałowie ziemiańscy Zieliński, Karwowski, Opacki i Wiszowaty, którzy w czerwcu i lipcu utworzyli oddziały strzelców, pikinierow, kosynierów i powołali pospolite ruszenie w ziemiach Łomżyńskiej, Wizkiej, Nurskiej i Bielskiej. Pomimo braku uzbrojenia i wyszkolenia. oddziały polskie mężnie walczyły pod Goniądzem. Rajgrodem, Kolnem,Wizną, Stawiskami i Nowogrodem i Prusacy nie mogli przekroczyć Narwi aż do 30 października, a często wstecz musieli cofać się i z trudnością zapobiegali wybuchowi powstania na Kurpiach.
Przez cały czas ludność chętnie spieszyła do powstania i czynnie dopomagała. Kościuszko nagrodził 50 dukatami czterech braci Piaścińskich, którzy przechowali ukrytą przez chorążego polskiego armatkę, nie oddali jej Prusakom, pomimo 100 talarów, ale wydobyli ją dla wkraczającego polskiego oddziału i w bitwie pod Nowogrodem3) sami strzelać z niej pomagali. 20 lipca przybył do Łomży jenerał-major powiatu Grodzieńskiego Jelski w 1200 koni samej szlachty, a pod koniec sierpnia zjechał Jakób jasieński, jenerał-lejtnant wojska litewskiego, dla urządzenia Dywizji Nadnarwiańskiej. która poclzieiii na trzy komendy i rozlokował: Jelskiego od Wizny do Łomży, Karwowskiego od Łomży do Ostrołęki i Zielińskiego od Ostrołęki do Zombika, powierzając naczelne dowództwo Karwowskiemu.
Zadaniem Dywizji Nadnarwiańskiej było strzec przepraw przez Narew, co nietylko doskonale wypełniała, ale od czasu do czasu przechodziła do akcji zaczepnej, czyniąc wypady za Narew i sięgając nieraz samych Prus. 17 października powstańcy, zebrawszy się pod Kolnem w sile około 4000 ludzi, zegnali straże pruskie i zapędzili się aż pod Johannisburg, gdzie zajęli dwie wsie: Gehsen i Rudę, a we dwa dni potem uczynili udatny wypad na miasteczko Białe (Bialla). W dniu 20 października Karwowski i Zieliński, przeprawiwszy się po tratwach przez Narew około Ostrołęki w 4000 łudzi z 6 armatami, napadł Prusaków pod Magnuszewem, lecz już 26 tegoż miesiąca starł się tu z trzema oddziałami pruskiemi i poniósł porażkę. Według relacji pruskich, zabitych i rannych miało być do 500 ludzi, a 10 oficerów i 400 szeregowych wraz z jenerałem Woyczyńskim dostało się do niewoli.. Tymczasem Rosjanie zbliżali się do Warszawy i odcieli kolumnę nadnarwianską. Cześć tej kolumny stała w Ostrołęce pod wodzą jenerała wojsk litewskich Grabowskiego, na którego napadł pułkownik rosyjski Anrep w 900 koni i 500 jegrow. Grabowski cofnął się na prawy brzeg Narwi i odstępował ku Łomży, lecz pod Pionkami, niedaleko od Nowogrodu, otoczyli go Prusacy, którym poddał się w dniu 1 listopada. Karwowski i Opacki, mając 500 najwytrwalszych łudzi i 11 armat, trzymali się w Wiźnie do 31 października, gdy zaś zaatakował ich jenerał Suter, uciekli do Bielska, a oddział ich bronił się uporczywie w domach miasteczka dopóki nie zostały zapalone przez Prusaków i dopiero w nocy cofną! się w stronę Tykocina.
Zielińskiego i Wiszowatego Prusacy pojmali w pierwszych dniach listopada. Po tych wypadkach reszta Nadnarwiańskiej Dywizji częściowo podążyła w stronę Warszawy, a częściowo rozeszła się do domów tak, że w chwili gdy Suworow zajął Pragę, Dywizja Nadnarwiańska była już zupełnie zlikwidowana.

Rządy pruskie 1797 – 1809

Po ostatnim rozbiorze Polski, z ziem Województwa Mazowieckiego, Prusacy utworzyli prowincje pod nazwą „Neue Ost Preusen“ z podziałem na dwie regencje: Płocką i Białostocką. W skład regencji Białostockiej weszła Łomża i Ziemia Łomżyńska. Kameralnem miastem był Szczuczyn, gdzie zgrupowane były urzędy obwodu i mieszkał Kreischef, gdyż Łomża tak była wyniszczoną, ze raczej do wsi niż do miasta podobna była. Obejmując Łomżę, Prusy zastali w niej tylko kilkadziesiąt chałup, przeważnie słomą krytych i około 1000 mieszkańców, których wypadki polityczne i nieurodzaj roku 1795 przywiodły do ostatniej nędzy.
Rząd pruski z brutalnością iście niemiecką wszystkie urzędy poobsadzał swymi urzędnikami, wprowadzając jednocześnie język niemiecki i niemieckie prawo „Landrecht”. Oczywiście, samorząd miejski został zawieszony i miastem rządził urzędnik niemiecki t. z. „Staatsrat“. Rozępoczęły się represje nad uczestnikami powstania Kościuszkowskiego i konfiskata majątków. Ostatniego starostę łomżyńskiego Kuryłłę rząd niemiecki zesłał do puszczy Nowogrodzkiej. Dążąc do szybszego zgermanizowania ludności. Niemcy znakomitszą młodzież wysyłali do szkół do Berlina na koszt rządu. Tak ukończył nauki Wojciech Szwejkowski i Hieronim Zawadzki. Za czasów panowania swego, Prusacy w pień wycięli jedyne bogactwo Łomży, puszczę Czerwonoborską, zagarniając wiele miljonów talarów do kasy skarbowej. Chcąc zaś zachęcić mieszkańców do budowy, ogłosili, że każdy, kto wymuruje dom, otrzyma od rządu bezzwrotną zapomogę w wysokości _ części sumy kosztorysowej, lecz pomimo to nikt nie przystąpił do budowy z powodu wielkiej nędzy mieszkańców.

W tych czasach założony został obszerny cmentarz w miejscu, w którym obecnie się znajduje.

Księstwo Warszawskie

Miasto pod pruskiem panowaniem zostawało lat 11 t. j. do roku 1807 kiedy Napoleon rozgromił Prusaków i na mocy umowy Tylżyckiej, z ziem Polskich, będących pod panowaniem pruskiem, utworzył Księstwo Warszawskie. Odtąd Łomża stała się miastem departamentowem Biuro nowoutworzonego departamentu mieściło się w gmachu kolegjum pijarskiego, a mieszkanie prefekta w najokazalszym, jaki był wówczas domu Tocka (obecnie Kobylińskiego na Starym Rynku).
Mieszkańcy uroczyście witali utworzenie no­wego rządu a z nim wprowadzenie kodeksu Napoleona. Na spotkanie prefekta Lasockiego wyszły wszystkie cechy z chorągwiami, a dziewczęta w bieli sypały mu pod nogi kwiaty. Ku upamiętnieniu przybycia nowego rządu, ul. Kozią, którą posuwał się uroczysty pochód i która łączyła biuro z mieszkaniem prefekta, nazwano ulica Rządową.
Radość ludności była zrozumiała, gdy zamiast pruskich urzędników miasto otrzymało władze polskie, które żywiej interesowały się potrzebami i bolączkami miasta.
Niedługo potem, staraniem prefekta otwarto tu rządową szkołę podwydziałową, gdyż od czasu rozejścia się kolegjum pijarskiego, Łomża szereg lat posiadała tylko szkółkę elementarną.
Wielkie Księstwo Warszawskie, obejmujące 1850 mil kwadratowych, podzielone zostało na pięć departamentów. Łomża i okolica weszła w skład departamentu Augustowskiego i stanowiła VI obwód. Pomimo, że Łomża została głównem miastem departamentu jednak pod względem finansowym była bardzo wyczerpana. W r. 1811 dochody kasy miejskiej dosięgły tylko połowy wpływów, określonych budżetem i nie można było nawet opłacić urzędników miejskich.
Na rok 1812 w całym departamencie Augustowskim zarządzone zostało moratorjum, gdyż nikt nie mógł wypełnić swych zobowiązań, a 4 deputatów departamentowych z Godlewskim na czele wystąpiło na sejmie z żądaniem poparcia materjalnego dla kasy miejskiej. Ostatni raz

Łomża wysłała swych deputatów na sejm Ks. Warszawskiego w początkach grudnia 1811 r., a 24 tegoż miesiąca sejm został rozpuszczony.

Rok 1812.

Wysiłki ówczesnego samorządu, zdążające do uzdrowienia gospodarki miejskiej, nie wiele pomogły, stanęła temu na przeszkodzie wielka wojna roku 1812. Entuzjazm Łomżan dla Napo leona był wielki. Dom w Łomży przy ul. Rządowej, w którym Napoleon wraz z Pradtem stanął podczas swego marszu na Rosję, mieszczanie
upiększyli odpowiedniemi napisami i wmurowali tablicę pamiątkową, a gdy 22 czerwca w Wołkowyskach wydany został rozkaz o wstępowaniu do wojska, młodzież łomżyńska tłumnie i chętnie zaciągnęła się do kawalerji Napoleona, zaś starsza generacja, pomimo wyniszczenia Łomży i okolicy, wszelkiemi siłami starała się spełnić żądania generałów francuskich, domagających się dostawy dla wojska owsa, żyta, słomy, siana, żywności i pod wód. Gorliwość dla Francuzów posunęła się do tego stopnia, że ówczesny burmistrz Łomży Pniewski zarekwirował kościół po pijarski na magazyn furażu. Niepowodzenia kampanji roku 1812 podzieliły Łomżę na dwa obozy: jedni pozostali wierni Napoleonowi bez zastrzeżeń, drudzy zaś niczego się od niego nie spodziewali, upatrując w nim przyczynę ostatecznej klęski kraju.
W latach 1813-1815 departament Augustowski i Łomża pozostawione były same sobie, a do społeczeństwa znowu zaczęły przenikać wpływy pruskie. Do roku 1815 Magistrat przyprowadził do względnego porządku gospodarkę i finanse miejskie, do czego dużo przyczyniły się ofiary pieniężne osób prywatnych i dwuletni urodzaj.

Królestwo Kongresowe.

Stopniowy, aczkolwiek powolny, wzrost Łomży datuje się od czasu utworzenia Królestwa Kongresowego. W roku 1815 Łomża zostaje głównem miastem Województwa Augustowskiego, z czego mogły płynąć pewne korzyści dla miasta i mieszkańców, ale już w r. 1818 Urząd wojewódzki przeniesiony został do Suwałk i miasto zostało obwodowem, posiadającem jednak sąd pokoju, sąd poprawczy i Szkołę Wojewódzką założoną w roku 1817 /18. Trybunał cywilny wprowadzony został w r. 1821. Pomimo przeniesienia Urzędu Wojewódzkiego, przemysł i han­del zaczęły się rozwijać i ludność stale się zwiększała.
W roku 1822, postanowieniem Księcia namiestnika, pozwolono tu osiedlać się żydom, którzy od czasu Zygmunta Augusta nie mieli prawa przebywać w Łomży dłużej niż 3 dni. Żydzi ożywili dźwigający się handel, Wybudowano kilka kamienic, a w r. 1824 nowy ratusz; istniejący zaś na środku Starego Rynku rozebrano, Rząd Królestwa Kongresowego zwrócił baczna uwagę na uprzemysłowienie miast. W tym celu 2 marca 1816 roku Namiestnik Królestwa wydał postanowienie o sprowadzeniu do kraju rzemieślników i przemysłowców obcych, nadając im bardzo obszerne przywileje i ulgi. Art. 1 ustawy opiewał: każdy cudzoziemiec rzemieślnik, osiadający w Królestwie Polskiem, lub rolnik, osiadający na gruntach pustych, ma być wolny przez lat 6 od wszelkich ciężarów i opłat podatkowych jakiegokolwiek bądź nazwiska. Art 2. Cudzoziemcy, przybywający do kraju, wolni być mają od służby wojskowej. (Art. 3 i 4 dotyczy rolników). Art. 5. Cudzoziemcy, którzy przybędą do kraju Królestwa Polskiego mają w każdym czasie żądać paszportu do powrotu w kraj, którego przyszli i takowy paszport odmówionym im nie będzie, za dopełnieniem jednak wprzód w tym razie obowiązków.

Art. 6. Sprowadzający się do Królestwa Polskiego rzemieślnik, fabrykant lub rolnik od inwentarza swego i ruchomości żadnego cła na granicy opłacać nie ma… i t. d. Pozatem zagraniczni rzemieślnicy i fabrykanci mieli wszelkie ułatwienia do wybudowania własnego domu, otrzymując bezpłatnie budulec z lasów państwowych i pożyczkę na budowę po 600 złp. na dom drewniany i 1200 złp. na murowany, lub też gotowe domy murowane, wybudowane z funduszów budowlanych za pośrednictwem miejscowego burmistrza pod kierunkiem i dozorem komisarza fabrycznego. Szereg takich domów wybudowano w r. 1823 i 1824 w Łomży przy ul. Rybaki i oddano je fabrykantom sukna. Zapoczątkowany w ten sposób przemysł sukienniczy w Łomży zatrudniał kilkanaście cudzoziemskich rodzin, lecz rozwinąć się nie mógł. Brak surowca i środków technicznych, następnie utrudniony zbyt fabrykatów sprawił, że osady fabryczne w Łomży już po latach kilkunastu zupełnie upadły, a domy przeszły na własność prywatną. Rozwijać się począł w tym czasie przemysł budowlany. Miasto zaczęło się rozbudowywać w kierunku południowo-zachodnim i zdawało się, że pomału zaleczy szczerby, wyrządzone przez krwawe wypadki ubiegłe, gdy znów nad krajem zawisła burza 1830/1831 która zahamowała rozwój miasta.

Plan Miasta Łomży z roku 1805

Materiał pobrano z Podlaskiej Biblioteki Cyfrowej
Pisownia oryginalna.

Przypisy:
1 W’ tym czasie Kraków bez przedmieść liczył 9200 miesz­kańców .
2. Podczaszy — urzędnik ziemski, zajmujący miejsce pośrednie między stolnikiem, a podsędkiem.
3. Nowogród – 14 kilometrów od Łomży

 

 

384 Ogólnie 1 Dziś
  
 

Zostaw komentarz

Twój e-mail nie zostanie opublikowany.

Avatar