Kto i jak zaplanował i wytyczył Łomżę ?

Kto i jak zaplanował i wytyczył Łomżę ? Jak miasto wyglądało w XV w.

Pierwsze pomiary miast polskich wiązały się z akcją lokacyjną w XIII i XIV wieku.
Prawo niemieckie i prawo chełmińskie nie zawierało wprawdzie szczegółowych zasad rozplanowania miasta, ale przepisy prawne określały sposób wytyczania rynku, oznaczania szerokości ulic i wymiary działek.
„Każda ulica, – zapisano w księdze III Prawa chełmińskiego – przez którą wozy tam i sam jadą niechaj na 16 stóp szeroka, żeby się wozy mogły dobrze mijać i jeden drugiemu ustąpić.
Każdy przed swymi drzwiami niechaj ma drogę wybrukowaną wszerz na stóp 7, a co zbiega na Ratusz niechaj czyni, zostawując w cale zwyczaj każdego miejsca”
(D. Kosacka 1970, s. 12).

Wyznaczone ulice miały szerokość 30 stóp. tj. ok 9 m. Jezdnia gruntowa miała 16 stóp, tj. ok 4.8 m szerokości. Po obu stronach były wybrukowane chodniki o szerokości 7 stóp, tj. 2.1 m. 2/
Wykonanie chodnika należało do obowiązku właścicieli domów, w pozostałych miejscach, wzdłuż ulic chodniki budował wójt. Czyli Łomża miała sieć ulic i brukowanych chodników.
Pierwszy ratusz był drewniany i był kilka metrów poniżej obecnego poziomu gruntu, jak twierdzi pan Mieczysław Bienia, archeolog prowadzący wykopaliska na łomżyńskim Starym Rynku w 2020 r. Pewnie reszta zabudowy również była drewniana.

W średniowieczu, w czasie zakładania Łomży na prawie chełmińskim planowaniem układu miast  zajmowali się specjaliści nazywani mierniczymi, należący do bardzo wąskiego kręgu, ściśle strzegący tajemnicy swojego zawodu.
W przypadku miast lokowanych na tzw. surowym korzeniu, czyli na wolnym, niezabudowanym terenie, tak było w przypadku Łomży,  plan był sporządzany i wytyczany przed rozpoczęciem zabudowy. Nowe ośrodki były rozplanowane regularnie. Linie ulic, placów i kwartałów domów łomżyńskich o tym świadczą Nie zachował się w kraju ani żaden dokument pomiarowy z tego okresu, ani żadne źródło kartograficzne związane z tego typu działaniami.
Dokonywanym wówczas pomiarom w Królestwie Polskim i w Wielkim Księstwie Litewskim nie towarzyszyło sporządzanie map, jeśli to czyniono, to bardzo rzadko, a mapy takie nie
zachowały się. (A. i H Bartoszewicz, 2012, s. 236)
Czyli to nie przyszły wójt, ani zasadźca, ale mierniczy wytyczali plan zabudowy miast w terenie. 3/

Najstarsze zachowane plany miast Rzeczypospolitej, m. in. Gdańska, Krakowa, Łowicza,
Poznania, Torunia, Warszawy i Wilna powstały w końcu XVI i na początku XVII wieku.  W 1594 r. został sporządzony najstarszy zachowany plan Krakowa tzw. jezuicki.
Łomża znalazła się w tym zacnym gronie.
W zbiorach francuskiej Biblioteki Narodowej znajduje się rękopiśmienny jednobarwny plan Łomży wykonany w 1619 r. przez nieznanego autora na papierze o wymiarach 40,5 × 32 cm obejmujący Stare i Nowe Miasto.
Przedstawiono na nim Narew, miejsce przewozu przez rzekę, ulice, Stary i Nowy Rynek.
Oznaczono kościół pod wezwaniem Rozesłania Apostołów, kościół parafialny, kolegium wraz z przyległym kościołem, ratusz, kolegium będące w budowie, fundowane przez Starostę  Łomżyńskiego Kanclerza Wielkiego Koronnego Jana Sebastiana Szembeka.
(D. Godlewska 1975, s. 51–52; A. Bartoszewicz, H. Bartoszewicz 2012, s. 83; wikiwand).

[Zachowany plan Łomży z 1619 r. poniżej.]

Na przełomie XVI i XVII w. powstało tylko kilkanaście planów perspektywicznych i widoków miast polskich opublikowanych w 6-tomowym dziele Georga Brauna i Franza Hogenberga  Civitates orbis terrarum, wydanym w Kolonii w latach 1572–1617. Spośród 530 wizerunków miast znajdujących się tym opracowaniu tylko 17 przedstawia panoramy lub plany widokowe bądź plany perspektywiczne miast pozostających wówczas w granicach Rzeczypospolitej.
Z nich tylko trzy – Poznania, Wilna i Zamościa można zaliczyć do planów perspektywicznych,

1. takich jaki miała Łomża w 1619 r. (J. Łuczyński 2011, H. Bartoszewicz 2012, s. 95–99)

Krzysztof Świątkowski

Źródła:
1/ Daniela Kosacka, 1970, Plany Warszawy XVII i XVIII w. w zbiorach polskich. Warszawa
2/ stopa staropolska, tj. warszawska – do 1819 r. = 29,78 cm
3/ Polski Przegląd Kartograficzny, Tom 45, 2013, nr 3, Agnieszka Bartoszewicz, Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego, Henryk Bartoszewicz Archiwum Główne Akt Dawnych, Warszawa, Dzieje kartografii miast polskich do końca XIX wieku. Zarys problematyki
4/ Godlewska D. (oprac.), 1975, Katalog planów archiwalnych Łomży 1619–1914. Warszawa
5/ Encyklopedia szkolna – historia, GREG, 2015, s. 737. Historia. Encyklopedia szkolna PWN, 2009, s. 674.
Zasadźca (łac. Locator, 1180 Schultetus, 1249 Sculte) – w średniowiecznej Polsce w XII i XIII wieku.
6/  https://www.wikiwand.com/pl/Jan_Sebastian_Szembek
7/ Bartoszewicz A., Bartoszewicz H., 2012, Kartografia miast Mazowsza i ziemi dobrzyńskiej do końca XIX wieku, wyd. II poprawione i uzupełnione. Warszawa – Pułtusk
8/ Łuczyński J., 2011, Miasta Rzeczypospolitej na planach i widokach w Civitates Orbis Terrarum Georga Brauna i Franza Hogenberga (rozważania nad treścią ikonograficzną). W: Dawna kartografia miast, pod red. J. Ostrowskiego i P.E. Weszpińskiego, „Z Dziejów Kartografii” T. 15, Warszawa, s. 59–83