Cmentarz parafialno – komunalny w Łomży

Łomżyński cmentarz.

Początki Łomży związane są z grodziskiem wczesnohistorycznym tzw. Góra Królowej Bony i Wzgórzem Św. Wawrzyńca w Starej Łomży, gdzie stał kościół pod tym wezwaniem wzniesiony przez św. Brunona z Kwerfurtu, rozebrany w 1765 r. Na planie sytuacyjnym miasta Łomży z 1801 r. miejsce to jest oznaczone „jako teren pierwszego kościoła chrześcijańskiego i parafialnego”. W czasie badań archeologicznych prowadzonych w 1982 r. nie natrafiono na ślady XI-wiecznej świątyni. Natomiast odkryto ruiny kościoła z XV wieku, oraz wielowarstwowe cmentarzysko średniowieczne i nowożytne z XV-XVIII wieku. Wyeksplorowano ponad 100 szkieletów ułożonych w linii wschód-zachód. natrafiając na resztki trumien, monety i części stroju. Pierwszy cmentarz parafialny w Łomży – po przeniesieniu jej ze Starej Łomży na obecne miejsce w XIV w. ― założono przy kościele NMP i Św. Rozesłańców zbudowanym przed 1392 r., a konsekrowanym w 1410 r. Kościół położony był wraz z cmentarzem w północno-wschodniej części miasta na tzw. Księżej Górze (obecnie ul. Krzywe Koło). Stał w pewnej odległości od skarpy, bliżej rynku niż obecny kościół kapucynów. Cmentarz niszczony był przez pieszych i konnych, ponieważ prowadziła koło niego droga publiczna do portu i mostu na Narwi. W 1525 r. parafię przeniesiono do nowo wzniesionego kościoła pw. Sw. Michała i Św. Jana Chrzciciela przy ul. Dwornej. Tam zlokalizowano cmentarz grzebalny, który był duży i szeroki. otoczony murem z bramami.

Przez, cmentarz prowadziło publiczne przejście, przez co teren niszczony był nie tylko przez ludzi, ale i przez zwierzęta. W okresie międzywojennym natrafiono na szczątki ludzkich szkieletów przy kopaniu rowów wodno – kanalizacyjnych na ul. Dwornej, w pobliżu katedry. Ludzi o większym znaczeniu chowano również w samym kościele, np. ks. kanonika Jana Wojsławskiego ― pierwszego proboszcza, członków rodzin Koneckich i Modliszewskich. Nie było to niczym wyjątkowym. Kości zmarłych pochowanych na cmentarzu przykościelnym jak było wtedy nakazywał zwyczaj wydobywano z ziemi po upływie około 30 lat i umieszczano je zazwyczaj w dzwonnicy lub innym ogrodzonym miejscu. Gdy zgromadzono wiele resztek ludzkich, następowało pochowanie we wspólnym grobie. W Łomży ostatnie takie pochowanie odbyło się 14 października 1802 roku. Miasto liczyło przy końcu XVIII około 1160 mieszkańców. Cmentarz założony został w wyniku działalności ― powołanej do życia w 1797 r. ― ..Ordnungs Komission”, której zadaniem było zbadanie stanu administracyjno–gospodarczego miast i m.in. uporządkowanie sprawy cmentarzy. Ze względów sanitarnch zamykano cmentarze przykościelne i zakładano nowe, poza obrębem miasta. Na Mazowszu pierwszy cmentarz z dala od miasta powstał w 1880 roku w Płocku pierwszy (pochówek odbył się w sierpniu 1780 roku) (informacja link poniżej) , w 1890 Powązki w Warszawie.

W Łomży cmentarz z dala od świątyni założono w 1801 roku Należy do najcenniejszych i najstarszych zabytków tego rodzaju w Polsce. Powstał w okresie, kiedy Łomża była pod władzą pruską w latach 1794-1807, czyli po upadku Powstania Kościuszkowskiego. Na teren nowego cmentarza grzebalnego w Łomży wybrano piaszczyste wzgórze należące dawniej do gruntów sołtysa. Znajdowało się w odległości pół wiorsty od miasta, przy drodze do Giełczyna i Zawad. Przeznaczony był dla katolików i ewangelików. Obrys pochówku obejmował 2 morgi i 25 prętów reńskich kwadratowych. Cmentarz otoczony był parkanem, początkowo nie miał wytyczonych uliczek, groby oznaczano kamieniami. W późniejszym okresie porobiono dróżki, wzniesiono także w środku drewnianą kapliczkę z dzwonnicą i ołtarzem Św. Rocha, rozebraną około 1840 roku. W związku z rozwojem miasta, i wzrostem liczby mieszkańców, wynikła konieczność rozszerzenia cmentarza, powiększono go o tereny położone na wschód. Najstarsza część cmentarza rzymsko-katolickiego znajduje się po prawej stronie od głównego wejścia. Można tam odnaleźć najstarsze ceglane nagrobki ― Seweryna Bończy–Skarżyńskiego z 1814 r. i Antoniego Jezierskiego z 1822 r. oraz inne zarośnięte i uszkodzone z połowy XIX wieku. W 1838 r. – staraniem proboszcza ks. Pawła Andruszkiewicza – usunięto parkan, a cmentarz otoczono murem, zasadzono topolę balsamiczną i krzewy. W tym samym roku wzniesiono kaplicę grobową, ceglaną rotundę fundacji Mateusza Śmiarowskiego dla jego żony Wincenty z Rupińskich, początkowo pw. Św. Wincentego, potem św. Krzyża.

W 1846 r. Rada Administracyjna Królestwa i Policja Lekarska wydała przepisy dotyczące uporządkowania cmentarzy w ciągu dwóch lat (reskrypt z 31 .V./12.VI. 1846 r.) Zgodnie z nimi mogły istnieć dwa rodzaje grobów: stałe (nagrobki z kamienia i żelaza) oraz czasowe (krzyże drewniane). Powtórne grzebanie zmarłych dozwolone było po okresie 15 ― 30 lat. Zmarli w wyniku epidemii np. cholery schowani byli w wydzielonych miejscach jak również samobójcy i dzieci nieochrzczone. Zgodnie z zaleceniem wydanym w 1852 r. przez lekarza powiatowego i policję, przy każdym grobie stał słupek z numerem odpowiadającym zapisowi w księdze zmarłych. W związku z rozwojem miasta, powstaniem guberni łomżyńskiej w 1867 r. i wzrostem liczby mieszkańców, która wynosiła w tymże roku ponad 10 tys., wynikła konieczność rozszerzenia cmentarza ― powiększono go w latach 1849, 1861 ―1879 o tereny położone na wschód. W 1853 roku postawiono dom przedpogrzebowy według projektu budowniczego powiatowego, Teodora Bogumiła Seyfrieda. W 1866 r. wystawiono murowaną dzwonnicę w pobliżu kaplicy Śmiarowskich. W 1879 r. pojawiła się neogotycka brama, a w 1888 r. ― mur od .strony szosy zambrowskiej. Na przełomie XIX i XX wieku dużo grobowców było zniszczonych i zaniedbanych. W 1901 ―1902 r. cmentarz uporządkowano i obsadzono drzewami aleję cmentarną. Pierwotny drzewostan jednak nie zachował się. Przed 1939 rokiem powstał projekt przeniesienia cmentarza katolickiego na niewielkie wzgórze położone po lewej stronie drogi prowadzącej z Łomży do Zawad. Tam zaczęto budować kaplicę cmentarną ― część wzniesionych murów rozebrano w okresie wojny.

Cmentarz ewangelicko- augsburski wytyczony w 1801 r. Cmentarz nadany został darowizną i decyzją Rządu Pruskiego z tegoż roku, pomimo że gmina ewangelicko-augsburska była nieliczna. Zwiększyła się dopiero w latach 30-tych XIX w.; w 1830 r. liczyła 65 familii, czyli około 250 osób. Nie miała własnego kościoła, plebanii i szkoły. Nabożeństwa odbywały się w sali gimnastycznej kolegium pijarów. Parafię utworzono dopiero w 1843 roku, a w 1853 r. przekazano w użytkowanie kościół popijarski. Cmentarz początkowo był otoczony parkanem, ale w 1831 r. wojska rosyjskie rozebrały go i zużyły na baterie i okopy. W 1844 r. cmentarz obmurowano od północy i południa i wzniesiono kaplicę cmentarną. Stronę wschodnią zamykał mur cmentarza katolickiego, zachodnią ― prawosławnego. W 1879 r. wzniesiono neoromańską bramę główną. Liczba zmarłych ewangelików ciągle się zmniejszała. Po 1945 r. w ogóle nie było osób tego wyznania na terenie miasta. W 1977 r. cmentarz ewangelicki przejęła gospodarka komunalna.

Cmentarz prawosławny został założony prawdopodobnie około 1834 r. wraz z powstaniem cerkwi prawosławnej. Najwcześniejsza wzmianka o nim pochodzi z 1839 roku. Obejmował tereny położone na południe od istniejących już cmentarzy katolickiego i ewangelickiego. W związku z powstaniem nowych •cerkwi i utworzeniem guberni łomżyńskiej oraz napływem ludności wyznania prawosławnego był kilkakrotnie rozszerzany i powiększany. W latach 1851 – 1876. 1884-1891 oraz w 1906 r. W 1910 r. wybudowano kaplicę neoklasycystyczną pw. Grobu Pańskiego. Cmentarz zamknięto w 1922 r. W 1977 r. przejęła go w zarząd gospodarka komunalna. Decyzją wiceprezydenta Łomży z 29.IX. 1977 r. dwie działki gruntu z dawnego cmentarza prawosławnego i ewangelickiego przekazane zostały parafii katolickiej w użytkowanie na 50 lat. W tymże roku powstał jeden zespół cmentarny parafialno-komunalny w Łomży. Na XIX-wiecznym cmentarzu łomżyńskim znajduje się ponad 560 zabytkowych nagrobków zróżnicowanych pod względem stylowym, artystycznym i materiałowym. Zachowały się grobowce i nagrobki w stylu klasycystycznym, neoklasycystycznym, neogotyckim, eklektycznym, niektóre z elementami neorenesansowymi. Współczesne nagrobki są ― można powiedzieć ― bezstylowe w porównaniu z nimi. Nagrobki zabytkowe pod względem architektonicznym tworzą piękne pod względem artystycznym kompozycje. Przedstawiają urny żałobne, złamane kolumny, kapliczki z Madonną oraz figurki dziecięce, rzeźby w blasze.

Jest również cały szereg krzyży i ogrodzeń żelaznych. Grobowce i nagrobki robione były przeważnie z kamienia, piaskowca/granitu, czasami z żelaza i blachy oraz wyjątkowo z marmuru. Wykonawcami byli kamieniarze oraz znane firmy kamieniarsko–rzeźbiarskie z Łomży i Warszawy. Te piękne zabytki cmentarne w większości są zniszczone i wymagają konserwacji. W związku z tym w narożniku północno-zachodnim cmentarza komunalnego (dawniej prawosławnego) w 1978 r. utworzono niewielkie lapidarium, w którym zgromadzono fragmenty ogrodzeń żeliwnych, 32 nagrobki i krzyże, secesyjną kaplicę grobową. Dzięki corocznej kweście, w tym roku już po raz dwudziesty odremontowano szereg zabytkowych nagrobków. Na cmentarzu tym spoczywają ludzie bardzo zasłużeni i to nie tylko dla miasta, np. Jakub Waga (1800―1872) ― botanik, autor ..Flory Polskiej”; Feliks Bernatowicz (1786~1836) ― pisarz, autor powieści „Pojata, córka Lezdejki”: Alfons Budziński (zm. 1855) ― lekarz weterynarii, archeolog i badacz Mazowsza oraz wielu urzędników, adwokatów, biskupów i księży, kupców i rzemieślników, żołnierzy i bohaterów narodowych; ofiary I i II wojny światowej i walk bratobójczych po 1945 roku. Pochowani są także ludzie prości i skromni, nieznani nikomu, należący w przeszłości do łomżyńskiej społeczności.

Cmentarz w Łomży jest rodzajem Mauzoleum ― pamiątką przeszłości miasta, jego niepisaną historią. Został wpisany do rejestru zabytków decyzją z dnia 25.11.1985 r.. L.dz. KL.WKZ-5340-14-85 pod numerem rejestru 271, wydaną przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Łomży. Poza nielicznymi wyjątkami nie chowa się już na nim zmarłych.

W Łomży otwarto dwa nowe cmentarze, jeden w południowej części miasta przy ulicy Przykoszarowej, drugi cmentarz przy ulicy Wojska Polskiego. Wylot z miasta w kierunku Ostrołęki. Od 1861 roku przy ul. Słonecznej (ob. Kardynała Wyszyńskiego) znajdował się cmentarz wojskowy z grobami żołnierzy polskich, rosyjskich i niemieckich. Obecnie w tym miejscu wybudowany został kościół pw. Miłosierdzia Bożego. Przy kościele zachowała się mała murowana kapliczka cmentarna.

Całą tę historię dwóch wieków zapisano tu w wielorakim materiale: w kamieniu i w cegle, w cemencie i żelazie, w drewnie i żeliwie. Szczęśliwie dochowało się wiele nagrobków neogotyckich, najwięcej w żeliwie, a tak pięknem urzekających nagrobków dziecięcych nie spotyka się często na obu półkulach świata.

Tak jest. Cmentarz parafialno-komunalny w Łomży to nie tylko Muzeum-Lapidarium. Nie tylko MUZEUM NA OTWARTYM POLU. Tu trwa ARCHIWUM zapisane – ŻYCIEM.

O łomżyńskim cmentarzu powiedzieli:

Profesor Alex Gongol: Patrzyłem na olmecki zestaw pięciu olbrzymich głów kultury La Venta w parku Villahermosa w Meksyku. Patrzyłem także na Rodin’owskie rzeźby w ogrodzie L’Hotel Biron oraz na grupę rzeźb w pobliżu Signorii i na Piazza Michelangiuolo we Florencji, Oglądałem renesansowe cmentarze, włoskie „Campo Santa” w Sienie, w Genui i w Rzymie. Najstarszy z dochowanych – Cmentarz Żydowski na Kazimierzu w Krakowie sięga także okresu polskiego renesansu. Ciekawie przedstawiają się cmentarze paryskie: Pere-Lachaise, Cimitiere Montmarte i Mont-parnasse oraz polski cmentarz w Anghien. Cały świat podziwia Cmentarz Powązkowsko-Komunalny w Warszawie – najwspanialszy chyba na ziemi. A jednak Cmentarz Parafialno-Komunalny w Łomży, choć nie kryje prochów Oscara Wilde’a czy Honore de Balzaca ani Reymonta czy Gałczyńskiego, zdumiewa jednak tak niezwykłą rangą wartości artystycznych, że należy postawić go niezbyt daleko za Powązkowskim i paryskimi.

Jerzy Waldorff: Wasz łomżyński cmentarz jest jednym z najstarszych w Polsce. Groby polskie to są kotwice narodu, utwierdzają nas w przekonaniu, że mamy prawo do niepodległości, mamy prawo być jednym z pierwszych narodów Europy. Wy macie bardzo cenne nagrobki i dobrze, że o nie dbacie. Dziękuję wam za to z całego serca.

Jolanta Kwaśniewska: Łomża to piękno miasto, z bardzo bogatą tradycją, a wśród wielu zabytków jest ten unikalny, porównywalny z warszawskimi Powązkami cmentarz. A że otoczony jest troską, to gwarancja że to co najpiękniejsze i najwartościowsze w naszej historii – przetrwa. Ratujmy łomżyńskie zabytki cmentarne.

Hanka Bielicka: Proszę was bardzo, żebyście nie zapominali o naszej nekropolii, o tym że leżą tam nasi dziadkowie i nasze babcie, właściwie cała nasza Łomża. Na tym cmentarzu wypisana jest cała nasza historia. Pamiętajcie o tym.

Opracowano na podstawie:
Donata Godlewska
Cmentarz Parafialno – Komunalny w Łomży.
Zabytkowe cmentarze woj. łomżyńskiego.

Opracowanie na podstawie kart cmentarzy Ewa Szerszeń
http://turystyka.gazeta.pl/Turystyka/1,82269,1083891.html
http://www.lomza.pl/index.php?wiad=84
http://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_Katedralny_w_Łomży

Film „Cmentarz łomżyński” – Telewizja Łomża