Historia wsi Jeziorko

Historia wsi Jeziorko

Jeziorko to polska wieś położona w północno–wschodniej części Mazowsza. W latach 1975–1998 administracyjnie należała do województwa łomżyńskiego, potem do województwa podlaskiego. Do 1954 roku znajdowała się w obrębie gminy Drozdowo, zaś obecnie  należy do gminy Piątnica i stanowi część powiatu łomżyńskiego.

Wzięła swą nazwę od licznych naturalnych stawów i oczek wodnych, których jeszcze w latach 50.  XX wieku było ponad trzydzieści.

Wieś została założona w pierwszej połowie XV wieku. W 1426 roku Jeziorko występuje w spisie dóbr nadawanych i opisie ich granic. Pierwotnie należała do Jana z Czarnowa, potem przeszła w posiadanie  Trojana z Kołak. Trojan uważany jest za protoplastę rodziny Jeziorkowskich .  Zmarł około  1470 roku. Miał dwóch synów – Piotra (został księdzem) i Marcina. Zostali oni właścicielami Jeziorka. Byli ludźmi zamożnymi. Marcin z kolei miał pięciu synów, którzy władali Jeziorkiem i Rogienicami oraz Górkami w powiecie kolneńskim.  Jeden z nich, Józef Jeziorkowski, zasłynął jako wielki społecznik i patriota. Odbierał przysięgę na wierność królowi Zygmuntowi podczas inkorporacji Mazowsza do Korony.

W rękach rodziny Jeziorkowskich wieś Jeziorko była do XVIII wieku. Potem przeszła w ręce rodziny Głębockich . W 1762 lub 1763 roku Antoni Głębocki sprzedał Jeziorko Adamowi Jabłońskiemu, dziedzicowi dóbr Dworaki – Piekuty. Kolejnymi właścicielami wsi byli Bykowscy.  Antoni Bykowski był sędzią pokoju powiatu łomżyńskiego i posłem ziemi łomżyńskiej w latach 1827-1830. Jedna z jego pięciu córek – Elżbieta, po wyjściu za mąż w 1828 roku za Józefa Rzętkowskiego, otrzymała w posagu Jeziorko. W ten sposób wieś przeszła w posiadanie rodu  Rzętkowskich.  Rzętkowscy wywodzący się z sąsiadującej z Jeziorkiem wsi Rzętkowo (obecnie Rządkowo), byli (jak ich poprzednicy w Jeziorku)  polskimi patriotami. Józef  Rzętkowski  pełnił funkcję sekretarza generalnego Izby Departamentowej Wykonawczej i brał udział w powstaniu listopadowym. Kolejny właściciel Jeziorka – Antoni Rzętkowski był uczestnikiem powstania styczniowego.  Ostatnia właścicielka z rodu Rzętkowskich – Maria, wydzierżawiła około 1904 roku gorzelnię, rektyfikację oraz młyn Henrykowi Schirmerowi. Schedę  po ojcu przejął syn Wacław i był ostatnim właścicielem Jeziorka. Aresztowany podczas okupacji sowieckiej przez NKWD został wywieziony w głąb Rosji, gdzie zmarł  w ciężkim więzieniu w Homlu w 1941 roku.

Schirmerowie odbudowali majątek po zniszczeniach wojennych 1920 r.

Jeziorko było dużym majątkiem, nie tylko rolniczym, ale  i przemysłowym. Była tu spora gorzelnia i rektyfikatornia. Wyroby spirytusowe nagradzano medalami nawet w Stanach Zjednoczonych. Na podstawie dekretu o reformie rolnej z 6 września 1944 roku komunistyczne władze zlikwidowały majątki ziemskie w całej Polsce, a więc i ten w Jeziorku. Dotychczasowych właścicieli nie tylko pozbawiono ich mienia, ale także wyrzucono z ich domów.

Gabriela Szczęsna w  swoim artykule pt. Wybitni łomżyńscy ziemianie: znani – nieznani – wyklęci pisze:„ W Polsce Ludowej, w programie  szkolnych lekcji historii, ziemian przedstawiano wyłącznie jako ciemiężycieli i wyzyskiwaczy chłopów, a bezprawne pozbawienie ich rodowych siedzib i wszelkich dóbr materialnych – jako akt sprawiedliwości społecznej. Tym samym w podręcznikach szkolnych nie było ani słowa o zasługach ziemian dla środowiska i kraju. A to właśnie oni uczestniczyli w powstaniach narodowych, darowali grunt oraz fundowali kościoły i szkoły, współtworzyli lokalne organizacje społeczne, zakładali sierocińce, prowadzili tzw. pracę u podstaw, szerząc oświatę i postęp w różnych dziedzinach wiedzy i gospodarowania. To także ziemianie brali udział w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku, a podczas drugiej wojny światowej zaangażowani byli w działalność konspiracyjną. Ich nazwiska znajdują się także na liście Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata, czyli ratujących Żydów przed zagładą”.

Z zabytków jeziorkowskich, świadczących o bogatej historii wsi nie zostało prawie nic.

W wyniku działań wojennych i polityki okupacyjnej najeźdźców w latach 1939–1945 (kontyngenty, rekwizycje, wysiedlenia, pacyfikacje) Jeziorko poniosło ogromne straty społeczne i gospodarcze. Niektórzy mieszkańcy zginęli, wielu doznało cierpień moralnych i fizycznych, pozostawiających trwałe ślady. Znacznie zdewastowane zostały zabudowania dworskie, grunty rolne oraz zabudowania gospodarcze, zniszczono lub uszkodzono wiele zagród.  Nastąpił znaczny spadek pogłowia zwierząt gospodarczych: koni, bydła i trzody chlewnej.

W czasie II wojny światowej dwór, gorzelnia oraz większość zabudowań dworskich zostało zniszczonych. Ocalał jedynie piękny budynek rektyfikacji, który w 1960 roku został doszczętnie rozebrany. Z dawnych czasów zostało tylko betonowe ogrodzenie z figurką Matki Boskiej – miejsce majowych nabożeństw – oraz neogotycka kapliczka św. Piotra ufundowana w 1852 roku przez  Rozalię i Piotra Kowalewskich. Figurka Matki Boskiej stoi w środku Jeziorka na posesji państwa Janiny i Jana Najdów. Kiedyś mieszkali tu jej fundatorzy – Aleksandra i Jan Chatowie.

Jeziorko często jest wymieniane w starych dokumentach sowieckich oraz kościelnych, chociażby z głośnego procesu Barbary Królki – mieszkanki Jeziorka – osądzonej i spalonej na stosie w Wiźnie za rzekome rzucanie czarów na rodzinę Jeziorkowskich.

W niedalekiej odległości od wsi jest miejsce zwane Powieską. W czasie zaboru stała tam szubienica – miejsce straceń powstańców polskich. W czasie wojny sowiecko – polskiej w 1920 roku w Jeziorku miała miejsce bitwa między wojskami polskimi i rosyjskimi.

Tradycje patriotyczne kultywowane były w Jeziorku od najdawniejszych czasów.  W czasie II wojny światowej mieszkańcy Jeziorka aktywnie uczestniczyli w pracy konspiracyjnej Armii Krajowej (rodzina Rydzewskich, Kowalewskich, Gałązków, Marchewków). Porucznik Józef Rydzewski, pseudonim „Bor” był dowódcą Kompanii AK – Drozdowo, a jego siostra Teodora, podporucznik AK pseudonim „Jadzia”, zorganizowała we wsi tajne nauczanie. W domu Państwa Rydzewskich czynna była także szkoła podchorążych AK. Tu powstawało też polskie czasopismo, drukowane na powielaczu –  „Głos znad Narwi”. W czerwcu 1942 roku niemiecki szpicel Borowski wydał Niemcom drukarnię. Aresztowano wówczas wielu organizatorów i twórców gazety. Z rodziny Rydzewskich żyje jeszcze Tadeusz (ps. „Czupurny”), który świadczy o tych tragicznych wydarzeniach.

Kierowanie ludzi do obozów  koncentracyjnych, zwanych „obozami śmierci”, było w czasie okupacji niemieckiej  na porządku dziennym. Taki los nie ominął też mieszkańców Jeziorka. Do obozu koncentracyjnego w Stutthof zostali wywiezieni: Józefa, Maria, Antoni i Tadeusz Rydzewscy, rodzina Kowalewskich (ojciec Jan oraz synowie – Jan i Stefan), Franciszek Gałązka, jak również Jan Marchewka. Jan Marchewka był żołnierzem Kampanii Wrześniowej 1939 r., uczestnikiem Polskiego Ruchu Oporu w służbie Armii Krajowej (w latach 1940 – 1943) oraz więźniem Obozu Koncentracyjnego Stutthof (od 5 grudnia 1943 roku do 26 stycznia 1945 roku).

Swoje przeżycia wojenne utrwalił w spisanym własnoręcznie pamiętniku, któremu nadał tytuł „Ossaczeni. Dnie życia i śmierci.” Celowo zniekształcił pisownię wyrazu „osaczeni”, żeby wyeksponować zbrodniczą działalność esesmanów w obozie. Pisał go w wieku siedemdziesięciu paru lat. W 1989 roku jego spisane wspomnienia zdobyły główną nagrodę w konkursie pn. „Wojna w mojej pamięci” zorganizowanym przez redakcję gazety „Gromada – Rolnik Polski”.

Na terenie szkoły jest tablica ufundowana z inicjatywy pana Antoniego Rydzewskiego. Tablica upamiętnia i oddaje hołd mieszkańcom  Jeziorka, którzy walczyli i zginęli na wszystkich frontach II wojny światowej.

W 2007 r. w Jeziorku ufundowano staraniem władz IPN tablicę upamiętniającą Stanisława Marchewkę. Fakt ten poprzedziły długoletnie badania historyczne. Stanisław Marchewka ps.„Ryba” był ostatnim oficerem AK, który zginął z bronią w ręku i to aż w 1957 roku. Dłużej od niego przetrwał tylko „Laluś” na lubelszczyźnie zabity przez SB w roku 1963.

Obecnie wieś Jeziorko liczy 614 mieszkańców, a dla porównania – w roku 1956 – było ich tylko 169. Działa tu przedsiębiorstwo chłodnicze, zakłady produkcji kartonów, elementów drewnianych i styropianu. Są tu hurtownie i magazyny, w których znajdują zatrudnienie mieszkańcy wsi. Jeziorko  ma własną piekarnię i sklep. Funkcjonuje tu szkoła podstawowa sześcioklasowa z oddziałem przedszkolnym oraz remiza strażacka. Od 1951 roku prężnie działa Ochotnicza Staż Pożarna. Wieloletnie tradycje kontynuuje także Koło Gospodyń Wiejskich. Atrakcją turystyczną jest miejscowy klub rozrywki „Milano”, gdzie na cotygodniowych potańcówkach od lat króluje muzyka disco polo.

Mieszkańcy wsi Jeziorko to ludzie zaangażowani w życie parafialne. W Jeziorku, z roku na rok, przybywa nowych domów i mieszkańców. Wieś szybko się rozwija.

Opracowały: Ewa Szwagulińska i Beata Sejnowska-Runo na podstawie informacji pochodzących z książek: Donaty Godlewskiej „Dzieje Łomży od czasów najdawniejszych do rozbiorów Rzeczypospolitej (XI wiek -1795 r.)” wyd. staraniem Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Łomżyńskiej, Marcina K. Schirmera „Dwory i majątki ziemskie w okolicach Łomży”, wyd. Neriton, Warszawa 2007 oraz Jerzego Rudnickiego „Zabytki ziemi łomżyńskiej”, wyd. Towarzystwo Miłośników Rajgrodu, Rajgród 2005

oraz stron internetowych: http://wiano.eu/article/2120, http://www.4lomza.pl/index.php?wiad=34832