Link do artykułu o prezydencie Władysławie Świderskim
https://historialomzy.pl/prezydent-swiderski/
Link do artykułu nr. 1 Łomża 1925
https://historialomzy.pl/wladyslaw-swiderski-lomza-1/
Link do artykułu nr. 2 Łomża 1925
https://historialomzy.pl/wladyslaw-swiderski-lomza-2/
III
Hi s t o r j a mi a s t a .
Niepewne dzieje Łomży
Niegdyś Mazowsze, jak i kraj cały, okryte było puszczami, przez które nie bardzo bezpiecznie było podróżować. Drapieżne zwierzęta i różnoplemienne bandy koczownicze zazdrośnie strzegły puszcz przed człowiekiem, niosącym kulturę i cywilizację, jedyną bezpieczną i wygodną drogą były rzeki. Rzekami ciągnęli kupcy, wioząc piękne i dziwne zamorskie towary, aby je wymienić na bogactwa miejscowe, jak bursztyn, miód i skóry zwierzęce. Rzekami wędrowali misjonarze, apostołowie słowa bożego, aby krzewić wiarę świętą wśród pogańskiej ludności. Nad brzegami rzek zaczęły powstawać osiedla ludzi, zamieniających dotychczasowy koczowniczy, pasterski swój żywot na osiadły, rolniczy. W osiedlach tych zatrzymywali się kupcy i budowali tam swe składy. Na krańcu wzgórza, wznoszącego się na 420 stóp nad poziomem morza i zajmującego środkową część obecnego powiatu łomżyńskiego, na lewym brzegu Narwi, w miejscu gdzie rzeka skręca, „załamuje się”, lat temu przeszło 1000 powstała osada, a następnie gród, który od figury miejsca otrzymał nazwę „Załom”. Z biegiem czasu nazwę te zniekształcono na Łom – za. a w późniejszych czasach, gdy język urobił się na Łomża. Według innej wersji, nazwa miasta Łomży pochodzi stąd, że osiedle powstałe na miejscu teraźniejszego miasta, okrążone było dziewiczemi lasami, w których znajdowało się dużo zwalonych przez burze odwiecznych drzew i pni, co tamowało dostęp.
Przedostanie się do osiedla przez te przeszkody, w miejscowem narzeczu znaczyło „przedostać się załomy dlatego też miejscowość ta został nazwana „Załom”. Do szybkiego rozwoju powstałego grodu przyczyniła się spławną rzeka Narew i bliskie sąsiedztwo na północy Prusaków, na południowym wschodzie Litwinów i Jadźwingów z którymi Mazowsze, Wielkopolska, a nawet i dalsze kraje prowadził handel i dokąd urządzane był misyjne wyprawy. Prawdopodobnie pierwotna Łomża była wysunięta więcej na południowy – wschód, wzdłuż rzeki Narwi w. stronę wioski .Starej Łomży. Okolica tam falista, a jedno wyniosłe wzgórze dotychczas lud nazywa górą królowej Bony.
Na wzgórzu tem w roku 1805 odkopano szczątki murów i drzwi żelazne, a lat kilkanaście temu, przy rozkopywaniu, natrafiono na gruz i zmurszałą cegłę—dowód, że w tem miejscu mógł stać jakiś mocniejszy budynek. Być może, że był to zamek założony, jak podanie głosi, w XII wieku przez Bolesława Kędzierzawego. Przez podziemne galerje, przekopy i wał zamek ten miał być połączony z drugim, pobudowanym, według Dłużewskiego, około roku 1340 przez Kazimierza Wielkiego*) w miejscu, gdzie obecnie stara bożnica, przy ul. Senatorskiej. W r. 1824 rozebrano tu gmach, stanowiący najwidoczniej część murów zamku, zwany skarbcem, o jednej wielkiej sali, wyniosłem murowanem sklepieniu, wielkiemi drzwiami i okratowanemi oknami.
Przechowywane tam było archiwum akt dawnych ziemi łomżyńskiej, wiskiej, bielskiej, Łomży i 13 innych miast. Archiwum to przewieziono do Trybunału, mieszczącego się wówczas przy Nowym Rynku. Lat temu 50, przy regulowaniu ulicy Dwornej odkopano szczątki kanałów drewnianych, przełożonych od ulicy Senatorskiej do źródła, znajdującego się w ogrodzie klasztoru Benedyktynek. Widocznie zamek zaopatrywał się w wodę z tego źródła i był to wodociąg na potrzeby zamku. *)
*) Niektórzy odnoszą założenie zamku na wzgórzu królowej Bony do czasów Kazimierza Wielkiego, a przy ulicy Senatorskiej do czasów Bolesława Kędzierzawego. Uważam, że zamek, szczątki którego zostały rozebrane w roku 1824, musiał być później pobudowany, niż zamek po którym nie pozostało żadnego śladu, a tylko przechowało się podanie.
