Pierwsze wzmianki historyczne i przywileje miasta.
Założenie pierwotnego kościoła pod wezwaniem św- Wawrzyńca, jak świadczy napis na tablicy, znajdujący się do niedawna u Fary przypada na ro k 1000. Napis po łacinie brzmi:
„Ecclesia Lomzensis erecta in Stara Lomza circa anmim’ 1ooo, crescente fide iu Mazovia“.
Kościoł ten, według kroniki Spangeberga, został pobudowany przez Brunona, mnicha benedyktyńskiego, ktory w ślad za św. Wojciechem, nawracając Prusakow, przybył na Mazowsze. Zatem historycznie początek Łomży sięga czasow Bolesława Wielkiego i jest to jedno z najstarożytniejszych miast Rzeczypospolitej, powstałe jednocześnie z wprowadzeniem chrześcijaństwa w Polsce.
Pewne dzieje miasta datują się dopiero od początku XV. wieku. Z tego wieku pochodzą przywileje książąt Mazowieckich Janusza i Boleslava. Książęta Mazowieccy, a po przyłączeniu Mazowsza do Polski, Zygmunt Stary i następcy, hojnie obdarowywali miasto licznemi przywilejami.
Fot. I. Cyroto, Łomża.
Miasto uzyskało na własność puszcze: Łomżyńską, Giełczyńską i Czerwonoborską, pozatem mieszczanie mieli wolny wyrąb drzewa w puszczach królewskich: Zagajnickiej, Wąsowskiej i przyległych leśnictwach. Książę Mazowiecki Bolesław w roku 1444 nadał miastu dochody z mostu na rzece Narwi i prawo „na wieczne czasy” bezpłatnego wyrębu dębow na reparację mostow. Mieszczanie zwolnieni zostali od cel wodnych i lądowych, natomiast Zygmunt I w roku 1544 zezwoli! pobierać na rzecz miasta od każdego wjeżdżającego wozu kupieckiego i furmańskiego po trzy denary. Miasto pobierało także „czopowe”, podatek od napoi i podatek brakarski od śledzi, soli, ryb od beczki „per denarow 6 “. Osobnym przywilejem Zygmunta Augusta, sporządzonym w Wilnie w roku 1556, ustanowiono trzy jarmarki do roku: jeden po św. Michale, drugi po Oczyszczeniu N. Marji Panny i trzeci po Bożem Ciele (proxima Dominica Corporis Christi) i dni targowe w każdy poniedziałek. Z jarmarkow tych i targów miasto otrzymywało dochodu florenow 85, z dzierżawy łąk jednaczewskich flor. 34 i groszy 24; po 15 flor. rocznie lub „trzecią miarę” od przemiału zboża na istniejących 7 młynach: 1) na Penzie, 2) przy wsi Konarzycach na rzece, Mączką zwanym, 3) Lasota albo Kraska na rzece Łomżyca, 4) Poryska, 5) pod św. Wawrzyńcem, 6) na Narwi pod miastem u św. Piotra i 7) pod Czarnocinem. Dzierżawa z czterech jeziorek pod Łomżą wynosiła flor. 24. Za prawo połowu ryb na brzegach Narwi i Narwicy od Wizny aż do Nowogrodu ,,rybacy miejscy w tem mieście by ich było najwięcej i najmniej, płacić powinni czynszu na rok flor. 12 groszy 18“ (Privilegii Conventione Generali data Varsovie die 22 Deccmber 1579).
Przekazany został na rzecz miasta czynsz z ogrodow miejskich. „Czynsz z ogrodów mieszckich Król Imci miastu dać raczył ad beneplacitum, aby zbudowali Ruri ku potrzebie miesckiey, ale jeszcze ich nie zbudowali, który czynsz uczyni flor. 21/10. Ciż mieszczanie z drugich Ogrodów i grodzi, to jest morgów 42 i prętów 7 1/2 bierzą czynsz który im ś. p. Królova Stara 1) darowała była ad beneplacitum suum miastu, na oprawę Miasta, którego są in usu“. (Lustracja Wojew. Mazowieckiego, Wyszogrodzkiego ect. rok 1566).
Po za wyszczegolnionemi, były jeszcze dochody inne, nadania ktorych zaginęły. Dochody te w pierwszej połowie 17 wieku wynosiły rocznie florenow 5092 gr. 13 i na miarę dzisiejszą przedstawiają się skromnie, lecz w owych czasach suma ta mogła być bardzo znaczna, jeżeli się zważy, że wtedy korzec owsa kosztował 17 groszy, żyta 18 gr., słodu 24 gr., pszenicy 1 floren, czyli 30 gr. (Lustracja miejska z roku 1569).2)
Bardzo obszerne prawa i przywileje ustalone i zawarowane zostały przez Krola Zygmunta III Wazę w dniu 27 kwietnia 1598 roku.
Aktem tym uregulowano w mieście handel zbożem, drzewem i innemi artykułami i ustalono dochody miejskie. Nadano prawo „Panom Raycom Rzeczy Pospolitej Łomżyńskiej zbiegłych chłopów i Insze hultaystwo wszelkie, które zwykło przy mieście mieszkać, a do służby się niechcą u Panów na Rok namówić, aby przy Mieście było winami rozmaitemi (aby przy mieście powinności pełnili. Przyp. autora), albo od Miasta precz wygnane. Żydowie aby nie byli w mieście iedno do trzeciego dnia i aby w Kupnie nie przeszkadzali pod utraceniem Towarów do Skarbu mieyskiego.
Przekupnie inszych Miast i Miasteczek, yak też i prusacy, którzy przyyeżdżać zwykli na targi, aby nie kupowali 'Zboża, iż są na przeszkodzie Miastu, pod utraceniem Zboża. Aby Drzewo spuszczane Wodą do Łomży nie było sprzedawane po drogach, iedno pod samym Miastem na mieyscu zwykłem, Przekupniowi aby też nie wolno było kupować Drzewa, aż pierwiey się u okupią na potrzeby swoje mieszczanie, aby do Innych Miast nie było prowadzone, aby Panowie Kupcy powtóre nierezowoli (nie podrożowali, od niemieckiego wyrazu reisen) do Gdańska do Elbląga pod utratą Żyta i Statków do Skarbu mieyskiego, gdyż będą mieli dosyć pożytku spuszczaiąc ieden raz w każdym roku, gdy da Bóg Rok lani, który kupiec chciałby rezować, powinien będzie dać każdy po sto złotych polskich od każdego Statku na poprawę Kościoła, Ratusza, Łaźni. Ażeby Panowie Kupcy Żyta nieskupowali w dzień Święty Niedzielny, ani też go nie mieszali, ani leż składali do Spichlerzów, pod utraceniem Zyta skupionego, które do Skarbu mieyskiego należeć ma. Panowie Kupcy aby po drogach niezastępowali dla Żyta i zboża wszelkiego skupowania, iedno niech będzie wiezione do Rynku na zwykłe mieysce pod winą kop pieniędzy
Diesiątka groszy, która Skarbowi mieyskiemu ma należeć.
Kronikarze wyliczają, dużo rożnych przywilejow, nadanych miastu przez panujących. W archiwum Ogolnem Krolestwa Polskiego w Aktach Metryki Koronnej, w roku 1826 znajdowały się następujące przywileje i nadania dla Łomży.
Z roku 1.444 Bolesława IV Ks. Mazowieckiego,
— — 1488 Jana Księcia Mazowieckiego,
— — 1537,1538,1543 Krola Zygmunta Starego,
— — 1549, 1566, 1557 Zygmunta II Augusta,
— — 1578, 1579 Stefana Batorego,
— — 1574 Henryka Walezego,
— — 1591, 1593 i 1598 Zygmunta III Wazy,
— — 1638 Władysława IV
— — 1658 Ludwiki-Marji, żony Jana Kazimierza,
— — 1651, 1666 Jana Kazimierza,
— — 1752 Augusta III Sasa,
— — 1767 Stanisława Augusta.
Najdawniejszy przywilej Bolesława IV Księcia Mazowieckiego z roku 1444, jaki zachował
się dotąd brzmi:
„Oppidani Lompzenses—Pontale
Theloneum et Census ex domibus.
Anno- Domini Millesimo quadringentesimo
quadragesimo quarto, die Doninico Judica, in
Lompza — presenlibus Dominis Rogala Vexillifero
Vischegradiensi, Sigismundo de Nysczicze
Vexillifero Plocensi, Andrea Vicelhesaurario
el Stiborio Lulija, Magistro Coquinae – Sigulfica
mus elc:
Quomodo volentes bona Ducatus Nostri
adaugere ac oppidn Nostro Lompzensi, conditionem
facere meliorem, pro ipsius oppidi meliorationem
el reputationem pontem Nostrum cum
ejus censu et proventibus ex eodem super fluvio
Nareph silualum ad ulramque rippam dicli fluvij,
quem ponlem el aggerem alias Thami ipsum
oppidum seu oppidani aedificare el reformare
elc. de nemoribus Nostris ubi invenerint
cum resignatione procuraloris Lompzensis
procurator pro tempore existens robora ubi eis
excidenda demonstrabit quoties necesse fueril
imperpeluum—debebunt etc.“
Co w przekładzie znaczy:
„Mieszczanie Łomżyńscy—Mostowe i Czynsz z domów.Roku pańskiego tysiąc czterysta czterdziestego czwartego w Niedzielę Judiea w Łomży w obecności Panów Rogali Chorążego Wyszogrodzkiego, Zygmunta z Niszczyc Chorążego Płockiego, Andrzeja Podskarbiego: Scibora Lulyi Kuchmistrza—oznajmiamy etc.
Jako chcąc powiększyć dobra Księstwa Naszego i polepszyć stan miasta Naszego Łomży, na korzyść większą i do uznania samegoż miasta most Nasz z jego czynszem i dochodami na rzece Narwi- znajdujący się po obu brzegach wspomnianej rzeki, który to most i tamę albo Thami, samo miasto, albo mieszczanie mają budować i poprawiać etc. Z materjału z lasów Naszych, gdzieby znaleźli ow materjł za wskazaniem prokuratorji Łomżyńskiej, Prokurator czasovy wskazywać będzie na wieczne czasy ilekroć zajdzie potrzeba, dęby gdzie mają być ścinane etc.
Nietylko miasto otrzymywało przywileje, otrzymywali je także mieszczanie. Miedzy innemi zostały „libertowane”, czyli zwolnione od podatkow 4 kamienice Jakóba Choromańskiego i kamienice Franciszka Ciołka i Tomasza Kuczewicza.
Przypisy:
1. Krolowa Bona.
2. Floren – 1 złotemu, złoty – 30 groszom, grosz – 18 denarom
Pisownia oryginalna.
Materiał pobrano z Podlaskiej Biblioteki cyfrowej.
