KRZYSZTOF ROSTAŃSKI
Uniwersytet Śląski, Katedra Botaniki Systematycznej
Znaczenie Jakuba Wagi dla badań flory
naczyniowej Polski
Jakub Ignacy Waga (1800-1872) należy do najwybitniejszych botaników polskich I. połowy XIX. wieku.
Absolwent Wydziału Przyrodniczego Uniwersytetu Warszawskiego, na którym studiował biologię w latach 1821-1825, uzyskał stopień magistra filozofii w dniu 22 II 1825 roku.
Do rozwoju jego zainteresowań botanicznych przyczynił się w znacznym stopniu profesor botaniki w Uniwersytecie Warszawskim, Michał Szubert (1787-1860), założyciel Warszawskiego Ogrodu Botanicznego w roku 1818. On to zachęcał swych studentów do badania flory krajowej, wśród których wyróżniali się Jakub Waga i o rok starszy Wojciech Jastrzębowski (1799-1882). Oni to byli stałymi uczestnikami wypraw botanicznych organizowanych przez M. Szuberta, których celem było zbieranie roślin do nowo powstałego Ogrodu Botanicznego w Warszawie oraz dokumentacji zielnikowej nowych stanowisk roślin. Jednak botaniką zainteresował się J. Waga jeszcze w szkole wojewódzkiej w Warszawie dzięki księdzu pijarowi Edmundowi Andraszkowi, wykładającemu tam m.i. historię naturalną, który skupił wokół siebie uczniów interesujących się botaniką i urządzał dla nich wycieczki botaniczne w okolice Warszawy, ucząc właściwego gromadzenia roślin do zielników. W tej szkole J. Waga uzyskał świadectwo dojrzałości w roku 1821.
Po ukończeniu studiów w roku 1825 J. Waga został nauczycielem historii naturalnej w kilku kolejnych szkołach średnich – w 1826 roku w Radomiu w szkole pijarów, w roku następnym w Szczuczynie w ówczesnym województwie augustowskim, a od roku 1828 w Łomży, z którą związał się na pozostałe lata życia (1828-1872), początkowo jako nauczyciel, a od roku 1854 jako inspektor szkolny, przechodząc w roku 1862 w stan spoczynku.
Zmarł w dniu 23 II 1872 roku.
W kolejnych miejscowościach, w których był zatrudniany, poznawał florę okoliczną i gromadził dokumentację zielnikową. Poczynione obserwacje terenowe i bogate zbiory zielnikowe wykorzystał w dziele swego życia Florze polskiej, której kolejne 2 tomy ukazały się drukiem w latach 1847 i 1848.
Była to właściwie flora naczyniowa ówczesnego Królestwa Polskiego, w granicach wyznaczonych przez Kongres Wiedeński (zwanego popularnie „Kongresówką”) w roku 1815. Dzieło swoje przeznaczył do użytku szkolnego w nauczaniu botaniki i by ułatwić uczniom oznaczanie roślin, posłużył się sztucznym systemem Karola Linnesza, co było wówczas praktyką powszechnie stosowaną, wyróżniając gromady roślin na podstawie liczby pręcików w kwiecie, rzędy natomiast na podstawie liczby słupków. System ten zawarł w „Wykazie rodzajów” na stronach 1-70 tomu pierwszego, wyróżniając 23 gromady z 444 rodzajami, a następnie w części szczegółowej na stronach 117-776 tomu I. z kontynuacją w całym tomie II.
Niemniej jednak, w rozdziale „Uwagi nad niektórymi familiami roślin” w tomie 1. (str. 71-116) wskazał na grupy naturalne roślin, opierając się na naturalnym systemie A.W. de Jussieu, dzieląc rośliny na 2 działy (współcześnie wyróżniane w randze klas):
JEDNOLIŚCIENIOWE z 3 rodzinami: traw, ciborowatych (turzycowatych) i storczykowatych, oraz DWULIŚCIEŃIOWE – bezkoronowe z 4 rodzinami: iglastych, kotkowych, pokrzywowatych i lebiodowatych,
– z koroną 1-płatkową z 8 rodzinami: pierwiosnkowatych, wargowych, ogórecznikowatych, psiankowatych, wrzosowatych, złożonych, dryakwiowatych i marzanowatych,
– z koroną wielopłatkową z 7 rodzinami: baldaszkowatych, różowatych, groszkowatych, ślazowatych, goździkówatych, krzyżowych i jaskrowatych.
Jednak’ zasadnicza część dzieła, obejmująca łącznie 552 strony (117-679) zawiera wykaz 1061 gatunków dziko rosnących i uprawianych, ułożonych według systemu Linneusza, a więc od gromady I. jednopręcikowych i pierwszego rzędu jednosłupkowych po gromadę XXII. rozdzielnokwiatowych i ostatniego rzędu jednowiązkowców. Każdy z rodzajów posiada polski opis, a opisy gatunków posiadają nazwę łacińską i polską , łacińską diagnozę gatunku i odnośniki literaturowe, często liczne, w których dany gatunek byl wymieniony, z uwzględnieniem m.i. dzieł dotyczących flory ziem sąsiednich: Litwy, Prus, Śląska i Galicji. Następnie podane są miejsca i warunki występowania, pory kwitnienia i opis rośliny, często zaopatrzony w uwagi krytyczne Autora odnośnie krytycznych cech i błędów w publikowanych w innych dziełach opisach i rycinach.
Jeśli chodzi o dane o rozmieszczeniu poszczególnych gatunków na obszarze Królestwa Polskiego, to gatunki uznane za pospolite mają tylko informację o zajmowanych przez nie siedliskach, gatunki rzadkie mają dane o występowaniu w obrębie województwa, czy regionu, a najrzadsze mają dokładną lokalizację, z wymienieniem miejscowości, czy kompleksów leśnych.
Te ostatnie dane są szczególnie cenne, gdyż w większości są wynikiem badań terenowych samego Autora lub współpracujących z nim przyrodników, z których wymienić należy brata – Antoniego i kolegę ze studiów uniwersyteckich w Warszawie – Wojciecha Jastrzębowskiego. Część materiałów pochodzi z wyprawy botanicznej, zorganizowanej w roku 1829 przez profesora M. Szuberta, kiedy to wraz z W. Jastrzębowskim badaniami flo-rystycznymi objęto tereny, od województwa augustowskiego na północy, po Lubelszczyznę i woj. sandomierskie na południu.Odpowiednie sprawozdanie z wyprawy złożono w Warszawskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk. W roku 1831 Autor badał florę okolic Grajewa, Rajgrodu i Augustowa. Natomiast w latach 1833-1839 poprowadzi! łącznie 60 wycieczek botanicznych, głównie w okolice Łomży, dla uczniów Łomżyńskiego Gimnazjum, w którym wykładał historię naturalną.
A oto wyniki badań, zebrane w dwutomowej Florze. Podano tu liczbę stanowisk gatunków rzadkich i b. rzadkich w obrębie poszczególnych województw ówczesnej Kongresówki:
1. AUGUSTOWSKIE
Województwo ogólnie (24), Łomża i okolice (61), k. Szczuczyna (21), pozostałe miejscowości – od Niemna po Bug – (40).
2. PŁOCKIE
Og. (11), inne miejscowości od Ostrołęki po Toruń(9 ) oraz nad Wisłą pod Toruniem (5 – poza granicami Królestwa!).
3. MAZOWIECKIE
Og. (39), okolice Warszawy (37) i pozostałe miejscowości od granicy z woj. podlaskim po Kujawy, Gopło i Łęczycę (34).
4. KALISKIE
Og. (2) i tylko 3 punkty badań: okolice Konina, Kalisza i Wielunia.
5. PODLASKIE
Og. (4) i 6 innych miejscowości.
6. SANDOMIERSKIE
Og. (59) okolice Radomia (45) i18 miejscowości ze wschodniej połowy województwa.
7. KRAKOWSKIE
Og. (12) i 33 punkty badań z okolic Krakowa oraz 5 miejscowości od Miechowa po Kielce.
8. LUBELSKIE
Og. (15), Kazimierz i okolice (25), Chełm i okolice (10) oraz 23 miejscowości od Puław po Hrubieszów.
Jak wynika z tego zestawienia punktów badań florystycznych , najdokładniej były zbadane tereny tych województw, w których przynajmniej przez pewien czas przebywał (lub pracował) sam Autor, a mianowicie MAZOWIECKIE, SANDOMIERSKIE I AUGUSTOWSKIE z miastem Łomżą (i okolicami); tu Jakub Waga spędził 45 lat swego pracowitego życia. Natomiast najmniej poznanymi były tereny województw PŁOCKIEGO, KALISKIEGO, PODLASKIEGO i znacznej części województwa KRAKOWSKIEGO, skąd Autor czerpał informacje od innych florystów, czy z publikacji. Niemniej jednak, we Florze Polski J. Wagi nie było takiego województwa w Królestwie Polskim, z którego brak byłoby danych, jeśli nie własnych , to współpracowników, głównie W. Jastrzębowskiego i brata Antoniego, a pewnie i niewymienionych z nazwiska florystów. Nie są zatem słuszne zarzuty, formułowane niekiedy przez późniejszych autorów, jakoby Flora Wagi zawierała dane Autora tylko ze środkowej i północno-wschodniej części Królestwa Polskiego, aczkolwiek sam Autor krytycznie ocenił swój udział w opracowaniu flory niektórych województw.
Jakie są zatem zasługi Jakuba Wagi dla poznania flory polskiej ?
1. Opracowanie pierwszej pełnej flory ówczesnego Królestwa Kongresowego nie ustępującej poziomem i formą innym florom naczyniowym sąsiednich terenów Prus (Lorek 1826), Śląska (Wimmer 1844), Galicji (Besser 1809, Zawadzki (1835) i Litwy (Jundziłł 1811),
2. Sporządzenie oryginalnych opisów gatunków roślin w oparciu o konfrontację samodzielnie zebranych roślin z ich opisami w literaturze botanicznej,
3. Odróżnienie gatunków pospolitych, występujących równie często na całym badanym terytorium od gatunków rzadkich, spotykanych w nielicznych tylko miejscowościach, co mogło być impulsem dla przyszłych botaników w poszukiwaniu nowych ich stanowisk.
4. Podanie łatwego klucza do oznaczania roślin, opartego na sztucznym systemie Linneusza, dzięki czemu floryści mogli z łatwością oznaczyć dany gatunek, uzupełniając cechy kluczowe pozostałymi cechami, zawartymi w opisach gatunków.
5. Osobne przedstawienie przeglądu rodzin roślin, wyróżnianych na ich naturalnym pokrewieństwie, który to postulat zdobywał sobie uznanie w późniejszych opracowaniach flor.
Kończąc chciałbym stwierdzić, że miasto Łomża może być dumne, że Ziemia Łomżyńska wydala tak wybitnego uczonego – botanika, którego dzieło Flora polska dobrze się przysłużyło późniejszym pokoleniom botaników polskich drugiej połowy XIX wieku w poznawaniu flory krajowej, słusznie więc się stało, że społeczeństwo miasta Łomży wystawiło Mu pomnik, który już od lat temu miastu patronuje!
Płyta Nagrobna Jakuba Wagi na cmentarzu w Łomży.
1. BESSER W.S.J.G. 1809. Primitiae Florae Galiciae Austriacae utriusąue, Pars 1,2. Viennae.
2. GRĘBECKA w. (Red.). 1974. Rodzina Wagów w kulturze polskiej. ss. 121. PWN, Warszawa.
3. HRYNIEWIECKI B. 1951. Jakub Waga (1800-1872) w 150 rocznicę urodzin, „Acta Societais Botaniceorum Poloniae” XX, Suppl. s. 33-45.
4. JUNDZIŁŁ X.B.S. 1811. Opisanie roślin Litewskich według układu Linneusza, Wilno.
5. KOWALSKA K. 1974. Antoni Waga i jego związki z Ziemią Łomżyńską, [w:] Grębecka 1974 (j.w.): 77-95.
6. LOREK C.G. 1826. Flora prussica, Konigsberg.
7. MOWSZOWICZ J. 1974. Jakub Waga jako botanik, [w:] Grębecka 1974 (j.w.): 63-76.
8. ROSTAŃSKI K. 2000. Wykłady z botaniki systematycznej. Wyd. Uniw. SI. Katowice.
9. WAGA J. 1847. Flora polska jawnokwiatowych rodzajów…I: VIII + 766 + 8 nlb. WAGA J. 1848, j.w. II: 8 nlb. + 820 + 3 nlb. Warszawa. Druk. S. Strąbskiego.
10. WIMMER F. 1844. Flora von Schlesien, preussischen und óster-reichischen Anteils. I-II. Breslau.
11. ZAWADZKI A. 1835. Enumeratio plantarum Galiciae et Bucovi-nae. Breslau.
Materiał pobrano z Jakub Waga – pedagog i uczony.
