Krótkie opracowanie nt. historii Łomży z kresu jej wzlotu i upadku (XVI i XVII w).
„Łomża miasto szerokie nad rzeką portową Narwią”, czyli garść informacji na 600 lecie oraz jeszcze jedna 450 okrągła rocznica. K.Ś.
Według lustracji z 1564 r. w mieście było blisko 560 domów. Istniał także zamek, w którym „ pomieszkiwała czasami Anna, siostra Zygmunta Augusta, jako w ekonomii do niej należącej”.
„W owej epoce słynęło miasto handlem, zalecało się pięknemi budynki, zamożnością mieszkańców i we wszystko ku wygodzie i uprzyjemnieniu życia obfitowało.”
Współczesny niejaki Gwagnin pisał: „Łomża miasto szerokie nad rzeką portową Narwią: kamienice w rynku ozdobnie murowane” W 1581 r. zbudowano w mieście skład soli z rocznym obrotem 1500 beczek. Uchwałą sejmu z 1607 r. polecono staroście „trzymać zawsze dostateczną ilość rzemieślników robiących rynsztunek wojenny”. Piwowarów było w mieście 68. Młynów 8.
Łomża, jak dziś, miała problem z przeprawą przez Narew. Na poprawienie długiej grobli przez miejsca błotniste [dziś pewnie ul. Zjazd), a także na naprawę mostu pobierano cła od każdego wozu kupieckiego i furmańskiego.
W czasie lustracji 1620 r. mieszczanie pokazali przechowywany „przywiley fundationis a Joanne Seniore Duce Masoviae de data in Lomza 1418” (nadanie praw miejskich). Miasto powstało zaledwie w ciągu 15 lat pod kierownictwem wójta Jana Baczewskiego, dziedzica pobliskiej wsi Bacze Stare ( obecnie Bacze Suche).
Król Zygmunt August lubił Łomżę i przejadem na Litwę często ją odwiedzał. W listopadzie 1561 r. wezwał do Łomży senatorów na naradę w sprawie Inflant.”Był tam [w Łomży] niemały ziazd celnieyszych senatorów, jednak czas się przewlókł aż w r. 1562 i nic się nie postanowiło”
Obywatele łomżyńscy pewnie wykorzystali zainteresownie miastem bo za przywilejem Zygmunta Augusta z 1567 Łomża otrzymała „wolną elekcyą burmistrza”, którego konfirmował starosta. Mamy więc okrągłą 450 rocznicę wyborów burmistrza. Warto dodać ten fakt do obchodów 600 lecia miasta.
Koło tego roku (1620) żyjący niejaki Święcicki wspomina o obszernym zamku, a wyliczając zalety mjejsca ubolewa, że „nie będąc murami opasane, zbywa mu jedynie na tym najwyższym zaszczycie”. Zamek stał w miescu gdzie obecnie znajduje się katedra. „Ostatni książęta mazowieccy , Janusz i Stanisław, wraz z matką Anną, przenieśli znowu farę łomżyńską w to miejsce gdzie obecnie stoi, połączywszy ją z kaplicą św. Anny, należącą do książęcego zamku.”
Lustracja z 1673 r. pokazuje wielki upadek miasta, a wszystkie dobra starostwa dostały się za przywilejem królewskim Jerzemu Samuelowi Prażmowskiemu, wojewodzie płockiemu i jego małżonce Dorocie, hrabiance z Tarnowa. Tak Łomża stała się miastem prywatnym.
Ciągłe nieprzyjazne wówczas okoliczności w Kraju nie pozwalały Łomży wrócić do stanu poprzedniego.
Na podstawie opracowania „Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana przez Michała Balińskiego i Tymoteusza Lipińskiego. Wydanie drugie poprawione i uzupełnione przez F.K.Martynowskiego.”Tom I. Warszawa 1885.
Krzysztof Świątkowski
Rysunki pobrano z grafika Wikpedia.
