Dawne kościoły
W czasach swojej świetności Łomża posiadała 7 kościołów: św. Wawrzyńca, św Ducha szpitalny, sw. Piotra nad Naewią w drodze do Szuru, św. Michała teraźniejszą Farę, N. Marji Fanny na Fopowej górze (gdzie obecnie klasztor Kapucynów), kościół szpitalny drugi (miejsce jego niewiadome), św. Agaty od miasta po prawej stronie grobli. Trzy kaplice: św. Magdaleny przy drodze do Szuru, św. Rocha i Jakóba w Starej Łomży i N. M. Panny Szkaplerznej. Kościoły te i kaplice były przeważnie drewniane i skromnych rozmiarów. Największy kościół św. Wawrzyńca, będący długi czas parafjalnym, według prof. Rzeczniowskiego, miał 36 kroków długości i 16 szerokości. Założycielami kościołów byli czy to duchowni (Misjonarze), jak kościół św. Wawrzyńca, czy też panujący, lub możnowładcy. Kościół N. M. Panny na Popowej górze ufundował Jan, Książę Mazowiecki, w roku 1411 dla upamiętnienia wygranej bitwy pod Grunwaldem. Do tego kościoła została przeniesiona Fara z kościoła św. Wawrzyńca, który stał przy drodze do Szuru. Kościoł sw. Michała wybudowano w roku 1520 staraniem ks. fana Wojsławskiego, przy pomocy książąt Mazowieckich Stanisława, Janusza i Anny. Nad Farą „jus patronatus” (prawo opieki) sprawowali królowie, to też kościół został bogato uposażony w grunta, łąki i dochody. Prezbiterjum tej świątyni stanowiła pierwotnie kaplica zamkowa św. Anny, erygowana w roku 1410, do której, zapewne pod koniec XV stulecia, dobudowano główny korpus.
Kościół ten należy do najwspanialszych zabytków architektury naszej. Obszerny budynek, mający długości 92, szerokości 44, a wysokości 42 łokcie, mogący pomieścić około trzech tysięcy pobożnych, odznacza się pięknością stylu o posadzce marmurowej i ładnych sklepieniach gotyckich. W r. 1647 posiadał 2 kaplice i 17 ołtarzy (kaplica sw. Jana, mieszcząca się dawniej w dzwonnicy — zniszczona), obecnie ma 10 ołtarzy i dwie kaplice. Wejście do istniejącej kaplicy N. Matki Boskiej Różańcowej zamyka artystyczna krata żelazna, wewnątrz jest ołtarz pięknej snycerskiej roboty. Wewnątrz kościoła znajdują się marmurowe pomniki (nagrobki) starostów łomżyńskich Modliszewskich z XVI wieku.
Mikołaja Troszyńskiego zm. 1575.. Nikodema Kossakowskiego zm. 1611 r., a w posadzce 3 marmurowe płyty. Na jednej z nich ślady postaci prałata, według podania, założyciela kościoła A. Wojsławskiego. Marmurowe popiersie tegoż w płaskorzeźbie, umieszczone w niszy u samej góry pod krzyżem. Przy kościele znajduje się imponująca rozmiarami dzwonnica w stylu gotyckim, gdzie znajdował się rozbity dzwon św. Michała, o którym przechowało się podanie, że przed każdem większem nieszczęściem o północy ostrzegający dźwięk przeciągły.
Co do wielkości i okazałości pierwszy po Farze zajmował kościół jezuicki, późniejszy pijarski a obecnie ewangielicki. W miejscu, na ktorem stał poprzednio kościół drewniany O.O. Jezuitów (przy ulicy Zjazd) erygowany około 1630., Jan Szembek, kanclerz wielki koronny, starosta łomżyński i t. d. w roku 1730 pobudował kościół murowany z dwiema wieżami. Na jednej z nich znajduje sie zegar miejski. Przy kościele tym Ewa Szembekowa, żona Jana, w roku 1754 wybudowała obszerne dwupiętrowe kolegium połączone z kosciołem dla Jezuitów, których do Łomży sprowadził w celach misyjnych w roku 1609 ks. ]an Chociszewski, kanonik płocki i warszawski, proboszcz łomżyński. Po zniesieniu jezuitów, kościół i koIegjum przekazane zostały Pijarom, ktorzy utrzymywali tu do r. 1807 szkoły, a kościół od roku 1807 do 1850 służył do odprawiania nabożeństw dla młodzieży szkolnej. Rozporządzeniem Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego 22 lutego 1853 r. świątynie przekazano gminie ewangielickiej, a cesarzowa rosyjska Aleksandra, żona Mikołaja 1 asygnowała 3000 rb. na przeprowadzenie niezbędnego remontu.
Koscioi N. Marji Panny, dawna Fara, w roku 1628 został przekazany przez Jana Chociszewskiego, proboszcza łomżyńskiego pp. Benedyktynkom, sprowadzonym z Torunia przez Adama Kosobudzkiego, wojew. mazowieckiego, starostę łomżyńskiego, który d!a zakonnic przy kościele pobudował drewniany klasztor i suto go uposażył. W czasie najścia Szwedów kościół i klasztor został doszczętnie spalony, a sam plac Benedyktynki odprzedały ks. Trzasce, kanonikowi płockiemu, który własnym kosztem i z ofiar prywatnych wybudował w roku 1762 klasztor o.o. Kapucynów i kosciół, powiększony w roku 1859 przymurowaną kaplicą o 3 ładnych ołtarzach. W roku 1860 dano dach szyfrowy, a odnowienie świątyni i klasztoru nastąpiło w roku 1862. W kościele tym znajdują się dwa marmurowe nagrobki: Leopolda Staniszewskiego, marszałka, posła i sędziego łomżyńskiego, zmarłego w 1843 r. i Floriana hr. Tyszkiewicza, chorążego lejb gwardji rosyjskiej, zmarłego v/ 1831 r. pod Łomżą i godny uwagi wielki krzyż w ołtarzu, bogato nałożony srebrem z misternemu złoconemi krawędziami, który pochodzi z kościoła Jezuitów w Połocku. P.p. Benedyktynki po sprzedaniu nieruchomości, przeniosły się do swego folwarku „Siedliska“ zwanym, gdzie wybudowały w roku 1764 drewniany klasztor, a gdy budynek uległ zniszczeniu, wymurowały w roku 1859 klasztor jednopiętrowy i przy nim w roku 1862 kościół pod wezwaniem św. Trójcy i Wniebowzięcia N. Marji Panny.
Z wymienionych dawnych 7 kościołów i 3 kaplic, oprócz kościoła św. Michała (Fary) nie pozostało śladu i nawet nie można ścisłej określić miejsca, gdzie były pobudowane. Przy kopaniu przystani dla tartaku państwowego w r. 1921, po prawej stronie szosy do Piątnicy natrafiono na szereg mocnych słupów dębowych. Możliwe, że są to szczątki kościółka św. Agaty.
Obecnie Łomża ma trzy kościoły: sw. Michała, gdzie mieści się Fara i przy klasztorach o.o. Kapucynów i panien Benedyktynek i jedną kaplicę na cmentarzu katolickim. Kościół garnizonowy mieści się w dawnym soborze prawosławnym, na Placu Sienkiewicza.
Materiał pobrano z Podlaskiej Biblioteki Cyfrowej
Redakcja Serwisu
