Stanisław Kostka Łukomski – Biskup Łomżyński

STANISŁAW KOSTKA ŁUKOMSKI (1874-1948), sekretarz Konferencji Episkopatu Polski, biskup łomżyński, zwolennik Narodowej Demokracji

Urodził się w Borku w Wielkopolsce 21 października 1874, jako dziewiąte z jedenaściorga dzieci w rodzinie nadleśniczego Józefa i Teofili z Mordaszewskich. Ochrzczony został w kościele parafialnym w Sadkach. Po ukończeniu Gimnazjum w Krotoszynie wstąpił do seminarium duchownego w Poznaniu (1894). Święcenia kapłańskie otrzymał w 1898. Przez trzy miesiące był wikarym w Kościelcu, a następnie kapelanem abpa Floriana Stablewskiego. W 1906 objął probostwo w Koźminie, oficjalnie nadane mu cztery lata wcześniej (zwolniono go z obowiązku rezydencji). Organizował tam chór, kółka teatralne, stowarzyszenia młodzieży oraz kultywował święta i tradycje polskie. Dokonał także restauracji kościoła parafialnego. Podsumowaniem tej działalności stało się wydanie przez niego w 1914 monografii „Koźmin wielki i nowy”. Dwa lata później został proboszczem katedry poznańskiej i kanonikiem kapituły poznańskiej. W okresie tym pełnił też funkcję dyrektora archiwum diecezjalnego. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 współorganizował między innymi harcerstwo polskie (w 1917 sprzeciwił się władzom niemieckim pragnącym włączyć je do organizacji Jungdeutschland) oraz Uniwersytet Poznański. 9 marca 1920 został mianowany biskupem tytularnym Sicca Veneria i sufraganem poznańskim, sakrę biskupią przyjął 23 maja 1920, a sześć lat później zarządzał archidiecezją jako wikariusz kapitulny. 19 października 1926 Uniwersytet Poznański nadał mu tytuł doktora filozofii honoris causa. Od 1927 do 1946 pełnił funkcję sekretarza Konferencji Episkopatu Polski.

Stanisław Kostka Łukomski z ziemią łomżyńską związał się od 24 czerwca 1926, kiedy to mianowano go biskupem łomżyńskim. 5 października tego roku odbył się jego uroczysty ingres do Katedry Łomżyńskiej. Na terenie powierzonej mu diecezji patronował Akcji Katolickiej, wspierał tworzenie Katolickich Stowarzyszeń Młodzieży, zainicjował rozbudowę katedry. Z jego inicjatywy organizowano kółka teatralne wystawiające sztuki o treści patriotycznej i religijnej. W okresie międzywojennym założył ponadto w Łomży Bibliotekę Dobrych Książek drukowanych przez księży oraz rozpoczął wydawanie gazety „Sprawa Katolicka”.

Podczas wyborów w 1928 wydał list pasterski, w którym groził sankcjami kościelnymi wszystkim, którzy oddaliby swe głosy na kandydatów stronnictw lewicowych. Akcja ta doprowadziła do wniesienia przez posłów PPS interpelacji w Sejmie. Natomiast władze powiatowe Związku Ludowo – Narodowego w Łomży podziękowały biskupowi za poparcie i postanowiły wysłać do niego depeszę dziękczynną. Jak podkreślali funkcjonariusze aparatu bezpieczeństwa w tworzonych po 1945 materiałach, Kuria łomżyńska pod jego rządami w okresie do 1939 prowadziła działalność pro endecką. Wielu księży z diecezji łomżyńskiej należało do Stronnictwa Narodowego, jemu samemu natomiast wytykano związki z Romanem Dmowskim oraz udział w spotkaniach i uroczystościach organizowanych przez Stronnictwo Narodowe. Ponadto komuniści zarzucali mu zainicjowanie zajść antyżydowskich w 1937, poprzedzonych zjazdem organizacji Narodowo-Katolickiej w czasie którego bp Łukomski przemawiał z balkonu Domu Katolickiego. Uniesienie przez niego prawej ręki do błogosławieństwa kilka lat później zostało zinterpretowane przez funkcjonariuszy UB jako pozdrowienie faszystowskie.

W związku z wybuchem II wojny światowej, 9 września 1939 biskup opuścił zagrożoną bombardowaniami Łomżę i udał się do parafii Kulesze, stamtąd zaś wyruszył do Wilna. Po zajęciu miasta przez Sowietów wyruszył do Białegostoku aby ostatecznie znaleźć się w Tykocinie, w którym pozostawał do 27 listopada 1939. W późniejszym czasie przeniósł się ponownie do Kulesz, skąd powrócił do Łomży dopiero 9 lipca 1941. Na terenach pod okupacją niemiecką początkowo wyjeżdżał prywatnie do okolicznych parafii, później, prawdopodobnie w wyniku zakazu władz niemieckich, zaniechał tego. Bp Łukomski nie pozostał w tym okresie obojętny na dokonywane przez Niemców zbrodnie, interweniował między innymi w sprawie rozstrzeliwania przez gestapo ludności na cmentarzu kościelnym. W głoszonych przez siebie kazaniach dyscyplinował ponadto wiernych i nawoływał ich do poszanowania zasad moralnych. Krytykował przy tym takie wady polskie, jak próżność, niesłowność i lekkomyślność.

Jednym z największych osiągnięć biskupa było nie dopuszczenie do wysadzenia łomżyńskiej katedry przez przygotowujące się do wycofania jednostki niemieckie. W związku z wyzwoleniem i pozostawaniem Łomży we wrześniu 1944 w strefie przyfrontowej, biskup przeniósł się najpierw do Zambrowa, a następnie do końca lutego 1945 przebywał w miejscowości Rosochate skąd powrócił do Łomży. W jednym z pierwszych kazań, wygłoszonym 15 lipca 1945, podczas wyświęcenia cmentarza, na którym spoczywali Polacy pomordowani w Jeziorku wspominał on o donosicielstwie, które miało miejsce podczas okupacji bolszewickiej i niemieckiej oraz o będącymi jego skutkiem aresztowaniach.

Po zakończeniu działań wojennych władze komunistyczne prowadziły przeciwko niemu kampanię propagandową, wysuwając szereg nieprawdziwych zarzutów, dotyczących jego działalności w okresie międzywojennym i podczas II wojny światowej. Bp Łukomski był też jednym z pierwszych duchownych poddanych ścisłemu nadzorowi aparatu bezpieczeństwa. Wynikało to prawdopodobnie z tego, że w początkach kształtowania się nowego ustroju, według doniesień agentury, w swoich kazaniach wzywał ludność do stawienia oporu władzy komunistycznej. Po zakończeniu II wojny światowej utrzymywał on również nadal kontakty z podziemiem niepodległościowym. Przykładowo w kwietniu 1945 na prośbę ówczesnego komendanta pow. Łaba /Łomżyńskiego/ Bolesława Kozłowskiego ps. „Grot” był obecny przy przeglądzie oddziałów Narodowego Zjednoczenia Wojskowego w lesie pod Małym Płockiem (pow. Łomża). W kolejnym spotkaniu z członkami NZW, mającym miejsce 20 marca 1946 w remizie strażackiej w Szczepankowie oprócz biskupa uczestniczyli też księża z Miastkowa, Śniadowa i Nowogrodu. W jego trakcie bp Łukomski mówił o zbliżających się wyborach, konieczności poparcia Stanisława Mikołajczyka i powojennej odbudowie Polski. Zebranie zakończono okrzykami na cześć rządu londyńskiego.

Sfałszowanie referendum w czerwcu 1946 oraz w styczniu 1947 wyborów do sejmu doprowadziło do umocnienia się władzy komunistów. Znaczna część społeczeństwa zdawała sobie jednak doskonale sprawę z dokonanego oszustwa. W gronie tym był też bp Łukomski, który na prośbę Przewodniczącego Powiatowej Rady Narodowej aby na wybory Prezydenta Rzeczypospolitej (5 luty 1947), w kościołach diecezji biły dzwony stwierdził, że Kościół katolicki nie może pochwalać aktów niesprawiedliwości, jakich wyrazem były wybory 19 stycznia.

Do jednego z najpoważniejszych zatargów pomiędzy biskupem i władzami komunistycznymi doszło 10 sierpnia 1947 przy okazji pogrzebu starosty łomżyńskiego Tadeusza Żeglickiego, przewodniczącego PRN w Łomży Stanisława Tońskiego i ich szofera, którzy trzy dni wcześniej zginęli z rąk członków organizacji podziemnej. W manifestacji na rynku duchowieństwo nie wzięło w ogóle udziału, zgodziło się jedynie dokonać obrzędu religijnego na cmentarzu. Ponieważ Toński był wyznawcą Kościoła Narodowego, księża zaprotestowali przeciwko niesieniu jego zwłok na cmentarz katolicki razem z innymi. W efekcie pogrzeb odbył się z tym, że gdy mimo protestów wniesiono na cmentarz trumnę Tońskiego, księża w liczbie siedmiu zrzucili z siebie szaty liturgiczne.

W pierwszej połowie 1948 bp Łukomski wszczął starania w sprawie zalegalizowania działającego w Łomży podczas okupacji Towarzystwa Dobroczynności. W okresie tym również dzięki jego staraniom Kuria łomżyńska uzyskała zgodę Urzędu Wojewódzkiego na wydawanie miesięcznika „Rozporządzenia Urzędowe Łomżyńskiej Kurii Diecezjalnej” w nakładzie 500 egzemplarzy. Uwadze aparatu bezpieczeństwa nie uszła też informacja ogłoszona w kościele kapucynów w Łomży o przypadającym na 24 marca 1948 50-leciu kapłaństwa biskupa. Na dzień ten zapowiedziano święto w diecezji łomżyńskiej. Urząd Bezpieczeństwa zbierał też informacje dotyczące wszystkich jego wyjazdów na teren diecezji, przykładowo w dniach 5-8 czerwca 1948 do Wysokiego Mazowieckiego, czy do Raczek w pow. augustowskim. W tym ostatnim przypadku, aby odciągnąć młodzież „od owacyjnego witania biskupa” Kuratorium zorganizowało wycieczkę szkolną do państwowego tartaku w Lipowcu.

W październiku 1948 bp Łukomski przewodniczył ceremonii pogrzebowej prymasa Augusta Hlonda, przez wielu też był przewidywany na jego następcę. W świetle tych wszystkich wydarzeń można stwierdzić, że najprawdopodobniej z ulgą odnotowano w WUBP w Białymstoku zgon ordynariusza łomżyńskiego. Zmarł on 28 października 1948 po nie wyjaśnionej do dziś katastrofie samochodowej, jaka miała miejsce na trasie Ostrów Mazowiecka – Łomża. W sporządzonym przez UB sprawozdaniu skrupulatnie zapisano, że przywiezienie zwłok i pogrzeb odbyły się bez jakichkolwiek zakłóceń. 3 listopada przy udziale pocztów sztandarowych cechów rzemieślniczych, harcerstwa, Sodalicji Mariańskiej oraz przedstawicieli „Caritasu” przeniesiono zwłoki biskupa do katedry. W ostatniej drodze towarzyszyło mu około 100 księży, 11 biskupów na czele z arcybiskupem Romualdem Jałbrzykowskim, siostry zakonne szarytki i OO Kapucyni. Obecni byli też mieszkańcy Łomży w liczbie 3 000. I Sekretarz KP PPR w Łomży chwalił się, że nie dopuszczono do zorganizowanego udziału w pogrzebie Straży Pożarnej oraz szkół. Następnego dnia po uroczystym nabożeństwie zwłoki złożono do grobowca w katedrze. Zgodnie z jedną z ostatnich informacji zamieszczoną odnośnie jego osoby w materiałach UB, duchowieństwo diecezji łomżyńskiej miało stać się po jego śmierci łatwiejsze do kontroli.



1. Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Białymstoku, 045/1523, Pismo do zastępcy kierownika WUBP w Białymstoku kpt. Kotona, s. 237 ; tamże, 045/1101, Sprawozdanie z pracy agenturalno informatorskiej Sekcji V Wydziału V za okres od 10 IV do 20 IV 1946 r., s. 31 ; tamże, 045/501, Raport miesięczny dla Ministra MBP za okres od dnia 31 I 1948 do 29 II 1948, s. 23 ; tamże, 045/1108,Raport okresowy Naczelnika Wydziału V WUBP za okres od 1 VI do 1 VII 1948 r., s. 41 ; tamże,045/501,Raport miesięczny dla Ministra MBP za okres od dnia 31 V 1948 do 30 VI 1948 r., s. 91 ; tamże, 045/1108, Raport okresowy Naczelnika Wydziału V WUBP za okres od 1 X do 1 XI 1948 r., s. 70 ;

2. Archiwum Państwowe w Białymstoku, 33/V/26, Analiza działalności kurii łomżyńskiej (Białystok 9 XII 1953 r.), s. 96 ;

3. Archiwum Łomżyńskiej Kurii Diecezjalnej, Stanisław Kostka Łukomski biskup łomżyński, mps., s. 1-7 ;

4. Kto był kim w II Rzeczypospolitej, Warszawa 1994, s. 198 ;

5. P. Nitecki, Biskupi Kościoła w Polsce w latach 965 – 1999, Warszawa 2000, k. 300 ;

6. W. Jemielity, Z dziejów diecezji łomżyńskiej w latach 1925 – 1945, w: Studia Łomżyńskie, t. XI, Łomża 2000, s. 84 ;

7. H. Majecki, Obóz narodowy w okręgu łomżyńskim w latach 1918 – 1928, w: Studia Łomżyńskie, t. II, Warszawa 1989, s.102;

8. J. Żaryn, Przez pomyłkę. Ziemia łomżyńska w latach 1939 – 1945, w: Biuletyn IPN, nr 8-9 2002, s. 112 – 117

dr Krzysztof Sychowicz

 

1778 Ogólnie 3 Dziś
  
 

Zostaw komentarz

Twój e-mail nie zostanie opublikowany.

Jerzy Ramotowski

  Urodził się 1 stycznia 1949 roku w Jedwabnem. Po ukończeniu szkoły podstawowej i Liceum w Jedwabnem podjął w 1966  roku studia historyczne na Uniwersytecie  Warszawskim[...]