Rozwój skautingu na Ziemi Łomżyńskiej. Część 10.

Od redakcji:
Nieodżałowanej pamięci Czesław Rybicki – historyk łomżyński, w swojej bardzo  starannie  udokumentowanej pracy pt. ”Rozwój skautingu na Ziemi Łomżyńskiej” przedstawia jako pierwszy w tak całościowy sposób, wydarzenia i postacie związane z powstaniem oraz rozwojem w Łomży i najbliższych okolicach w latach 1913-1920 polskiej idei skautingu, a następnie harcerstwa. W szczególności omówiona jest w niej geneza powstania w okresie odzyskiwania niepodległości pierwszych męskich i żeńskich drużyn harcerskich, specyfika  ich działania, jak również udział łomżyńskich harcerzy w rozwoju i codziennym funkcjonowaniu struktur Polskiej Organizacji Wojskowej. Autor w swoim przełomowym dla łomżyńskiej myśli niepodległościowej opracowaniu, przywraca również pamięć o udziale harcerzy w walkach w obronie Łomży 1920 roku oraz w walkach o kształtowanie granic Polski. Przedruk pracy na portalu historialomzy.pl dokonany jest za zgodą rodziny śp. Czesława Rybickiego.

Rozwój ruchu skautowego wśród żydowskich mieszkańców Łomży

„HA-SZOMER – HA-CAIR” (Młody Strażnik)

21 stycznia 1917 r. Komenda Drużyn im. pułkownika Berka Joselewicza w Warszawie wysłała do Naczelnej Komendy Związku Harcerstwa Polskiego raport, w którym określiła swoją postawę do powstających różnych odłamów skautingu żydowskiego. Poinformowała w nim, że „po ustąpieniu wojsk rosyjskich zaczęły powstawać nie tylko organizacje, mające na względzie dobro Ojczyzny, lecz i obce, a nawet wrogie. Mowa tu o działalności nacjonalistów i syjonistów żydowskich, którzy przy wsparciu władz okupacyjnych rozwinęli szeroką akcję wśród mas żydowskich”429. „Powstają wówczas organizacje młodzieży nacjonalistycznej, jak „Merkas”, „Haszomer”, „Machabeusze” (czyli skauting żydowski)”430. Dawid Nagiszower poinformował, że około 1917 r. powstał w łomżyńskim środowisku żydowskim pierwszy młodzieżowy ruch o zasadach zbliżonych do skautingu. Nie był on związany z żadną organizacją polityczną i nie nawiązywał w swojej działalności do żadnych poglądów politycznych. Przewodnikami do spraw sportu w tym stowarzyszeniu byli: Frenkel – nauczyciel gimnastyki w gimnazjum dra Goldlusta oraz Mosze Cziszluk, młodzieniec, absolwent polskiej szkoły handlowej. Działalność kulturalną i wychowawczą prowadzili członkowie „Odrodzenia”: dr Jaakow Kawkowicz, Abraham Mizrachem i Chaim-Icchak Glinka. Pierwszymi członkami tej organizacji byli: Ciszluk, Cipora Kawkowicz, Ciechanowska, Moszke Ciszluk, Ciechanowicz, Nagiszower, Alef, Ofenber, Sara Cirman, Rywka Buchhandler, Szafra Cirman, Blumowicz, Masza Białostocka, Jakobi, Gurwicz, Goldberg, Munk, Nomberg i Zuberska.
W 1918 r. w odrodzonej Polsce ruch „HA-SZOMER – HA-CAIR” („Młody Strażnik”) uzyskał podstawy do legalnego istnienia. Łomżyńska młodzież była pierwszą, która przyłączyła się do tej ogólnopolskiej organizacji. Łomżyński „Ha-Szomer – Ha -Cair” skupiał wokół siebie uczącą się młodzież, pochodzącą ze średnich warstw społecznych i starał się brać udział we wszystkich przejawach życia społeczno- narodowego. Związek aktywnie uczestniczył w zbiórkach pieniędzy na rzecz narodowych funduszy żydowskich. Rodzice w większości byli przeciwni temu ruchowi. Dzieci wielokrotnie przeciwstawiały się im w tej sprawie. Przykładem ich postawy był artykuł w broszurze „El-Al”, którą wydawała łomżyńska młodzież. Znajdował się tam artykuł wstępny pod tytułem „Synu mój, nie słuchaj napomnień ojca”. Hasło to stało się przedmiotem ostrej krytyki w kręgach religijnych. Z czasem osłabły więzi „Ha-Szomer – Ha-Cair” z ogólnymi syjonistami. Centralny komitet organizacji z Warszawy zaczął przysyłać przewodników i materiały propagandowo – wychowawcze. Miejscami zebrań organizacji „Ha-Szomer – Ha-Cair” był Ogród Spacerowy przy drodze do Łomżycy, ogrody miejskie, a potem dom „Makabi”431.
9 listopada 1917 r. Czesław Jankowski, komendant łomżyńskiego obwodu harcerskiego poinformował Naczelny Inspektorat Harcerski w Warszawie, że „władze okupacyjne pozwoliły na zawiązanie drużyny skautowej żydowskiej, zabroniły istnieć drużynom naszym. Dzięki temu życie w drużynach naszych jest dość zwarte i materiał bardzo dobry. Konfliktu z Żydami nie było”432.
W 1917 r. powstał w Łomży związek młodzieży „Ha-Iwri Ha-Cair” („Młody Hebrajczyk”). Założycielami byli: Benjamin Safirsztejn, Dow Żodkowicz, Meir Lewiński i inni. W tym też czasie została utworzona druga grupa młodzieży pod nazwą „Hercelija”, której założycielami byli m.in.: Marczyk, Benjamin Borsztejn i Piwowarski. W 1918 r. obie grupy połączyły się i przyjęły nazwę „Hercelija”, która istniała około pięciu lat i wykazała się dużą aktywnością w środowisku uczącej się młodzieży433.
4 i 5 stycznia 1916 r. na trzecim zjeździe Polskiej Organizacji Skautowej wśród różnych uchwał „w sprawie Żydów postanowiono, że zasadniczo nie można przyjmować Żydów do organizacyi skautowej, przyjmuje się jednak młodzież wyznania mojżeszowego, która słowem i czynem wykazała swą polskość”434. „Wiadomości Skautowe” z 1916 r. przestrzegały polskich skautów przed niebezpieczeństwem upolitycznienia związku i chwaliły jego trwanie w postawie neutralnej wobec partii i stronnictw politycznych. Stanowisko władz skautowych wskazywało potrzebę niewstępowania swoich członków do partii i pozostawania usługobiorcami politycznymi435.
Część społeczności żydowskiej w Polsce reprezentowała poglądy społeczno – polityczne bliższe polskiej wewnętrznej propaństwowej polityce. Ludzie ci powołali w grudniu 1915 r. Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej „Żagiew”, które kilka miesięcy później przekształcili w Związek Młodzieży Polskiej Pochodzenia Żydowskiego „Żagiew”. W czerwcu 1916 r. związek ten wydał odezwę, w której określił swoje bezwzględne podporządkowanie interesom państwa polskiego. We wrześniu 1916 r. powołano do istnienia Drużyny Skautowe imienia pułkownika Berka Joselewicza. W raporcie z 21 stycznia 1917 r. skierowanym do Komendy Naczelnej Związku Harcerstwa Polskiego członkowie „Żagwi” zadeklarowali, że powołanie wymienionych stowarzyszeń nastąpiło, aby przeciwdziałać antypolskiej działalności prowadzonej w innych żydowskich organizacjach młodzieży nacjonalistycznej, jak: „Merkas”, „Haszomer”, „Machabeusze”, czyli Skauting Żydowski. Działania związane z tworzeniem tego typu organizacji, które nastąpiły po wycofaniu się Rosjan, a przy wsparciu okupacyjnych władz niemieckich określili jako obce i wrogie wobec dobra Ojczyzny. Szef Głównej Kwatery Związku Harcerstwa Polskiego Piotr Olewiński w piśmie z 2 maja 1917 r. przedstawił stosunek władz harcerskich do Drużyn Skautowych imienia płk. Berka Joselewicza. Poinformował, że Drużyny imienia płk. Berka Joselewicza do Związku Harcerstwa Polskiego nie mogą zostać włączone, gdyż zajmują się agitacją polityczno – narodową, a Związek ma założenia istnienia w całkowitej apolityczności i apartyjności. Poinformował też, że Związek Harcerstwa Polskiego nie może drużynom tym wydawać rozkazów, zleceń i nie ma prawa od nich przyjmować raportów. Przekazał informację, że lilijki są ogólnoskautową oznaką i Związek Harcerstwa Polskiego nie będzie czynił przeszkód przeciw używaniu ich przez Drużyny im. płk. Berka Joselewicza. Zastrzegł jednak prawo do wyłącznego używania przez Związek Harcerstwa Polskiego krzyża z napisem „Czuwaj”, motywując posiadanie tych symboli jako osobistej własności organizacji. Zapewnił jednocześnie o stosunku przyjaźni i życzliwości dla pokrewnej organizacji436

Zakończenie
Losy łomżyńskiego harcerstwa przed 1918 r. wplatają się w narodowy ruch składający się z wielu różnych organizacji społecznych, mający na celu kształtowanie postaw narodowych, odnowę moralną oraz przygotowanie kadry dla przyszłego wojska polskiego, zorganizowanie zrywu wyzwoleńczego oraz przejęcia władzy po odzyskaniu niepodległości przez Polskę. Metodyka pracy harcerskiej uwzględniała ćwiczenie utylitarnych umiejętności przydatnych żołnierzowi: musztrę, podchody, rozwijanie szyków ataku piechoty, ćwiczenia strzeleckie, pionierkę obozową, samarytankę oraz kształcenie ideowe o charakterze narodowym. Działania podejmowane przez harcerzy służyły także podnoszeniu wartości biologicznej młodego pokolenia Polaków. Echa wydarzeń związanych z tworzeniem skautingu we Lwowie i w Warszawie dotarły do Łomży z opóźnieniem. Tworzenie struktur skautowych w Łomży nastąpiło samoistnie bez bezpośredniego personalnego kontaktu ze skautingiem w innych miastach ziem polskich pod zaborami. Inspiracją do tworzenia zastępów i ich pracy była książeczka metodyczna druha Zawady i nieliczne numery lwowskiej prasy skautowej. Atrakcyjność metod wychowania skautowego oraz ich przydatność dla wyszkolenia wojskowego spowodowały, że młodzież łomżyńska chętnie wstępowała w szeregi drużyn.
Współpracę z ZHP nawiązała Polska Organizacja Wojskowa. Działalność łomżyńskiego harcerstwa, szczególnie harcerzy starszych przenikała się z aktywnością w Polskiej Organizacji Wojskowej, bowiem starsi skauci byli jednocześnie członkami tej organizacji. Młodsi harcerze, mimo że niezaprzysiężeni w Polskiej Organizacji Wojskowej, także uczestniczyli w tej działalności, pomagając w różnych pracach starszym kolegom, będącym szarżami harcerskimi. Wykonywali na rzecz Polskiej Organizacji Wojskowej zadania kurierskie i wywiadowcze.
Z pomocy harcerzy korzystały różne łomżyńskie organizacje społeczne, np. przy organizacji wystaw i przygotowywaniu wystąpień teatralnych. Harcerze współpracowali ze stacjonującymi w Łomży legionistami, pomagali internowanym żołnierzom i ukrywali uciekinierów z obozu. Wykazali się przykładną postawą obywatelską, znaczną sprawnością i wielkimi umiejętnościami przy gaszeniu pożarów. Podejmowali zadania, które niejednokrotnie groziły utratą wolności, relegowaniem ze szkół lub nawet utratą życia. Udział w działalności harcerskiej stał się ważnym elementem wychowania patriotycznego, wielu harcerzy oddało życie za Polskę. Stał się też przygotowaniem do pełnienia ważnych ról społecznych w wolnej Polsce. Istotną, prekursorską rolę w tworzeniu łomżyńskiego harcerstwa odegrali Jan Kraszewski, Włodzimierz Linenburg, Juliusz, Teodor, Ludwik i Edward Kleindienstowie, Stanisław Dębowski, Leon Kaliwoda, Rena Żyłkówna, Józefa Grzymkowska, Maryla i Zofia Grzymkowskie, Jerzy i Halinka Jarnuszkiewicz.
Sukcesowi harcerskiego pozaszkolnego systemu wychowania sprzyjała jego atrakcyjność, wynikająca z umiejętnego wykorzystania sportu, turystyki, ceremoniału i zwyczajów wojskowych oraz z jego walorów moralnych. Ruch ten był zgodny z nowoczesnymi trendami pedagogicznymi.
Działalność komendy łomżyńskiego okręgu harcerskiego była inspiracją dla tworzenia struktur organizacji w okręgu. Trudność czasu wojennego i okupacji powodowała jednak przeszkody komunikacyjne w dotarciu do poszczególnych miejscowości okręgu, a także do centrali w Warszawie. Nie wyszkolono też wystarczających kadr do realizacji tych zadań. Przyczyny te wpłynęły na mniejszą niż w innych okręgach harcerskich aktywność w tworzeniu drużyn w dalszych od Łomży miejscowościach okręgu.
W tym samym czasie, od około 1917 r., odrębnie od polskiego harcerstwa, w Łomży rozwijał się ruch oparty na zasadach skautingu wśród żydowskiej młodzieży. Wynikało to z odmiennych celów narodowych realizowanych w tych organizacjach. W środowisku żydowskim jako cel działania akcentowano własne integrowanie narodowe i przygotowywanie do emigracji do Palestyny. Przypadki uczestnictwa Żydów w polskim ruchu harcerskim były bardzo nieliczne.
Skuteczność wychowania patriotycznego łomżyńskich harcerzy została potwierdzona najwyższymi ofiarami złożonymi dla ojczyzny na różnych frontach walki o nią. W trakcie walk o Polskę swoje życie oddali: Kazimierz Burzyński, Leopold Gardocki, Jan Grzymkowski, Leon Jakubowski, Leon Józef Kaliwoda Luczyński” „Lewiński”, Edward Eugeniusz Kleidienst, Ludwik Kleidienst „Stach”, Tomasz Kulągowski, Władysław Penkala, Piotr Pokropowicz, Antoni i Władysław Śledziewski, Stefan Wądołowski, Jan Żbikowski i Rena Żyłko.
Materiały źródłowe do historii łomżyńskiego harcerstwa różnią się nieznacznie odnośnie dat wydarzeń, opisu i interpretacji faktów. Wynikać to może z zapomnienia odtwarzanych po kilkudziesięciu, czasem po 75 latach wydarzeń lub też niezwykłych emocji towarzyszących tamtym patriotycznym chwilom. Mogły one nieznacznie zaburzyć interpretację wydarzeń
u respondentów, będących w czasie tworzenia wspomnień ludźmi w bardzo zaawansowanym wieku. Trudność interpretacyjną stworzyły także liczne zmiany organizacyjne związane ze zmianą numeracji drużyn i przekształcaniem szkół. Nie umniejsza to jednak wartości przekazów. Ukazują one atmosferę towarzyszącą tamtym wydarzeniom, opisują fakty związane z tworzeniem się ruchu skautowego, określają bardzo przybliżony czas ówczesnych wydarzeń i przemian związanych z odzyskiwaniem wolności narodowej w Łomży i w Polsce oraz dostarczają informacji o tych wydarzeniach.

Przypisy:
429. Raport Komendy Drużyn imienia Berka Joselewicza do Komendy Naczelnej Związku Harcerstwa Polskiego z 21 i 1917 r.; Akta Komendy Naczelnej Związku Harcerstwa Polskiego w Warszawie (Drużyny żydowskie) 1915–1918, AAN, sygn. 23.
430. Tamże
431. Dawid Nagiszower, „HA – SZOMER” w LATACH 1918-1930, w: J. Lewiński, tłum., E Wroczyńska, Księga pamięci gminy żydowskiej Łomża, Tel Aviv 1952, s. 249.
432. Raport Czesława Jankowskiego z 9 XI 1918 r. do Naczelnego Inspektoratu Harcerskiego w Warszawie, Naczelny Inspektorat Harcerski w Warszawie, Okręg Warszawa Prowincja (materiały z działalności), AAN, zespół 76 – ZHP, sygn. 236.
433. J. Lewiński, dz. cyt., s. 187, 252.
434. „Wiadomości Skautowe” 1916, nr 2 z 16 XI, s. 3, 4, 5.
435. „Wiadomości Skautowe” 1916, nr 3 z 1 II, s. 1, 2.
436. M. M. Drozdowski, dz. cyt., s. 9, 10, 26, 27; Pismo „Komendy Naczelnej Związku Harcerstwa Polskiego do „Komendy Drużyn imienia Berka Joselewicza” z 2 V 1917 r.; w: Aktach „Komendy Naczelnej Związku Harcerstwa Polskiego” w Warszawie (Drużyny żydowskie) 1915–1918, AAN, zespół 76 – ZHP, sygn. 23.

284 Ogólnie 1 Dziś
  
 

Zostaw komentarz

Twój e-mail nie zostanie opublikowany.

Avatar