Lokacja Łomży na prawie chełmińskim   

PRAWO CHEŁMIŃSKIE
15 czerwca 1418 roku, książę Janusz I Starszy wydał przywilej nadający Łomżanom prawo miejskie chełmińskie. Był to kluczowy element procesu tworzenia miasta Łomży wedle nowych, dla dotychczasowych mieszkańców, zasad. Te nowe reguły wprowadzano w oparciu o wystawiony prawie dwieście lat wcześniej przez Krzyżaków przywilej chełmiński, na potrzeby lokowanych przez nich w 1233 roku miast: Chełmna i Torunia. Zastosowane wtedy prawo, w następnych latach i wiekach, już jako prawo chełmińskie, z sukcesem stosowane było przy zakładaniu miast również na Mazowszu. Warto nadmienić, że na tym prawie od XIII do XVIII w. lokowano ponad dwieście miast. Początkowo głównie na terenach zakonnego państwa krzyżackiego, następnie oprócz Mazowsza, również na Kujawach, Ziemi Dobrzyńskiej, Podlasiu, Wielkopolsce, Małopolsce, Litwie. Prawo chełmińskie, obok prawa magdeburskiego, lubeckiego i średzkiego, należało do głównych praw lokacyjnych stosowanych na ziemiach polskich, określanych jako prawo niemieckie. Dla Łomży bezpośrednim odniesieniem jest jego chełmińska odmiana. Z kolei dla wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego, Hermana von Salzy, który wystawił przywilej dla Chełmna i Torunia, głównym wzorcem było prawo magdeburskie, poddane przez niego modyfikacjom. Niektóre elementy, przejęte zostały również z innych praw jak, np. idea rady miejskiej z prawa lubeckiego, w którym ten organ samorządu miejskiego zaistniał wcześniej niż w Magdeburgu. Odmiana chełmińska w stosunku do macierzystej magdeburskiej, wprowadzała też takie modyfikacje jak m.in. równe prawa spadkowe dla kobiet i mężczyzn, wspólnotę majątkową małżonków czy niższe kary pieniężne.
Samo określenie „prawo niemieckie” powstało na Śląsku, dzielnicy w której rozpoczął się proces lokacji miast na ziemiach polskich w I poł. XIII wieku, i jest uogólnieniem miejskich praw i zwyczajów prawnych, stosowanych wcześniej między Łabą i Odrą, a które dotarły na ziemie polskie wraz z osadnikami z tych zachodnich terenów i wobec których na samym początku kolonizacji na prawie niemieckim obowiązywało.
Zjawisko pojawienia się prawa niemieckiego na ziemiach polskich XIII wieku nazywane jest przez historyków „przełomem lokacyjnym”. W jego wyniku ludność miast została wyodrębniona i zrównana prawnie, zyskując stopniowo coraz większą autonomię, poprzez wyjęcie spod sądownictwa i ciężarów prawa książęcego i przyznanie miastom organów władzy samorządowej, najpierw niepełnej, jak ława sądowa, następnie rada miejska i burmistrz. Warto dodać, że oprócz prawa niemieckiego nadawanego miastom przy lokacji, z czasem, w danym mieście, uzupełnieniem i rozwinięciem tego prawa, stawały się tzw. wilkierze, czyli uchwały rady miejskiej oraz ortyle, czyli rozstrzygnięcia wątpliwości prawnych dokonywane przez miasto macierzyste, które stanowiło sąd wyższy wydający pouczenia i było wzorem prawnym dla miasta lokowanego. Rozwiązania prawne „przełomu lokacyjnego” obowiązywały na ziemiach polskich do czasów rozbiorów.
Z samego przywileju z 15 czerwca 1418 roku dowiadujemy się, m.in. że mieszczanie łomżyńscy otrzymali prawo  […] osądzania, wyrokowania, karania i potępiania we wszystkich sprawach wielkich i małych, takich jak: kradzieże, zabójstwa, podpalenia, okaleczenia członków, gwałt, nierząd, fałszowanie wagi i miary i innych przestępstw, które zostaną popełnione w granicach miasta przez jego mieszkańców i tych, którzy tam przebywają, tak, jak tego wymaga niemieckie prawo chełmińskie oraz bezpieczne i swobodne przejście przez wszystkie komory celne w naszym państwie, bez uiszczania ceł ustanowionych w naszej ziemi mazowieckiej, a także prawo zbudowania […] łaźni,[…] na własność miastu i jego mieszkańcom postrzygalnię, […] Równocześnie przydzielamy mieszkańcom wspomnianego miasta wagę […]. Nadanie Łomży miejskiego niemieckiego prawa chełmińskiego było niezwykle doniosłym i nowoczesnym rozwiązaniem na tych terenach. Reasumując, na istotę tego prawa, generalnie składały się: wyodrębnienie prawne mieszczan, nadanie im wolności osobistej, powinności oparte na czynszu, prawo zajmowania się zawodami pozarolniczymi, prawo do organizacji porządku wewnętrznego i rozstrzygania sporów, dziedziczne prawo do ziemi, zasady rozplanowania przestrzennego.

LOKACJA ŁOMŻY
W ogólnym znaczeniu termin lokacja miasta to po prostu jego założenie w oparciu o prawo. W sensie ścisłym pojęcie to związane jest z konkretnym zjawiskiem historycznym – lokacją miast na miejskim prawie niemieckim. W tym kontekście może łączyć się z różnymi aspektami procesu lokacyjnego i oznacza m.in. zarówno założenie w oparciu o prawo miejskie nowej osady poprzez jej usytuowanie i osadzenie ludźmi, np. na tzw. surowym korzeniu, nadanie istniejącej już osadzie prawa miejskiego, czyli przeniesienie jej na takie prawo, samo wystawienie przywileju lokacyjnego nadającego prawa miejskie lub zezwalającego na lokację. Bez względu czy zakładano nową osadę, czy przenoszono starą na prawo miejskie, z lokacją wiążą się pewne stałe elementy, z reguły rozłożone w czasie i stosowane w różnej kolejności: lokacja prawna i lokacja przestrzenna.
Z lokacją prawną związane jest z kolei pojęcie dokumentów lokacyjnych. Jednym z nich jest przywilej na wójtostwo skierowany do zasadźcy, który dzięki niemu zostawał w lokowanym mieście wójtem (zasadźca, czyli ten, który w imieniu pana gruntowego, np. księcia, organizował od strony technicznej założenie miasta i który był znawcą prawa miejskiego wg, którego lokowano miasto), w którym zawarte są jego uprawnienia, dochody i obowiązki. Dokument taki, związany z lokacją Łomży, otrzymał w 1400 roku, Jan Białek, mieszczanin z Warszawy (w tym dokumencie po raz pierwszy pojawia się nazwa Łomża). W przypadku wielu miast właśnie przywilej nadania wójtostwa, traktowany jest jako przywilej lokacyjny, czasami już w nim wymienione jest prawo miejskie jakim ma posługiwać się wójt. Inny istotny rodzaj dokumentu lokacyjnego, to  przywilej skierowany do ogółu mieszczan, nadający im prawa miejskie, którzy dzięki takiemu aktowi prawnemu, objęci zostają jednolitą jurysdykcją w oparciu o prawo niemieckie (można powiedzieć uzyskują osobowość prawną jako wspólnota – gmina miejska będąca podmiotem prawnym). Ten drugi rodzaj dokumentu, uznawany jest za właściwy przywilej lokacyjny w przypadku Łomży. Taki dokument wystawiony został 15 czerwca 1418 roku, przez księcia Janusza I Starszego. Oryginalny dokument nie zachował się do naszych czasów, jego treść znamy z odpisu z 1584 roku. Często bywało i tak, że zarówno pozwolenie na lokację, nadanie osadzie prawa niemieckiego i nadanie zasadźcy wójtostwa, dokonywało się w ramach jednego dokumentu, który jest wtedy traktowany jako przywilej lokacyjny.
Drugi element lokowania miasta, lokacja przestrzenna, czyli regulacja urbanistyczna, polegał na wyznaczeniu granic miasta, wymierzeniu i wytyczeniu rynku, ulic, działek, wg wypracowanych wcześniej wzorów (tzw. szachownicowy układ). W przypadku Łomży lokacja przestrzenna w ramach lokacji na prawie chełmińskim rozpoczęła się pod koniec XIV wieku. W latach 90. tego stulecia istniał już kościół na tzw. Popowej Górze (od 1410 kościół farny), a istnienie wójta w 1400 roku, otrzymującego w przywileju wymierzone już w mieście włóki, wskazuje na wcześniejszą jego działalność jako zasadźcy, a więc rozpoczęcie organizacyjnych prac przy zakładaniu miasta lokacyjnego. Regularne i precyzyjne rozplanowanie przestrzenne było kluczowym elementem lokacji na prawie niemieckim, ponieważ mieszczanie otrzymywali indywidualne dziedziczne parcele z prawem do swobodnego nimi dysponowania i z obowiązkiem płacenia od nich z góry ustalonego stałego rocznego czynszu.
Należy zaznaczyć, czego przykładem jest lokacja Łomży, że często, szczególnie na Mazowszu, lokacje odbywały się etapami, były wielostopniowe (a wprowadzanie prawa niemieckiego to był proces), i składały się najpierw z ustanowienia wójtostwa, później z nadania prawa chełmińskiego (w następnych latach często poszerzanego) oraz przeprowadzanej jednocześnie regulacji przestrzennej.   To co również istotne, to warty podkreślenia fakt, że proces lokowania Łomży odbywał się nie na surowym korzeniu, ale w oparciu o wcześniejsze osadnictwo związane z obecnym miejscem oraz Starą Łomżą, poprzez nadanie nowej formuły organizacji prawnej i przestrzennej. To czyniło z części dotychczasowego przedlokacyjnego zespołu osadniczego mającego charakter miejski w aspekcie gospodarczym, miasto w znaczeniu prawnym, a z jego mieszkańców podmiot na scenie historycznej (a nie jak wcześniej, tylko kolejnych poddanych księcia zobowiązanych do danin i posług), który z czasem uzyskiwał pełen samorząd, z radą miejską i burmistrzem.

JANUSZ I STARSZY
Książę Janusz, podczas swojego długiego panowania w latach 1373/1374-1429, założył 24 miasta. Wszystkich miast, książęta mazowieccy od XIII wieku do 1526 roku, czyli ostatecznego włączenia ziem mazowieckich do Korony, założyli około 100, z czego sporą część na prawie chełmińskim. Janusz I należał do najwybitniejszych władców Księstwa Mazowieckiego. Nazywany księciem mądrym i roztropnym, Kazimierzem Wielkim Mazowsza, przykładał wielką wagę do rozwoju gospodarczego swoich ziem. Zakładał miasta i wsie, rozbudowywał zamki, sprowadzał osadników. Był bezpośrednim kontynuatorem tradycji uprawiania dalekowzrocznej polityki przekazanej przez ojca, Siemowita III, uznawanego za najwybitniejszego władcę Księstwa Mazowieckiego, ale też dalszym spadkobiercą trzynastowiecznego pioniera procesów lokacyjnych, Henryka Brodatego, dzielnicowego władcy Śląska. Warunki polityczne w regionie, w czasie panowania Janusza I, sprzyjały prowadzonej przez niego polityce gospodarczej i tworzeniu miast, w tym lokacji Łomży. Zawarty w 1385 roku polsko-litewski układ z Krewie, zlikwidował zagrożenie ze strony Litwy. Zresztą Janusz I już w latach siedemdziesiątych tego wieku, zawarł małżeństwo z Danutą Anną, siostrą księcia litewskiego Witolda. W 1410 roku pod Grunwaldem pokonani zostali Krzyżacy (którzy z kolei już w XIII wieku zlikwidowali uciążliwe dla ziem mazowieckich zagrożenie pruskie i jaćwieskie), w czym ważny udział miał książę Janusz, będący w sojuszu z królem Władysławem Jagiełłą. Potrzeba zagospodarowania ziemi łomżyńskiej, powodowana było również oddaniem w zastaw Krzyżakom ziemi wiskiej, przez brata Janusza, księcia Siemowita IV, w latach 1382-1401. O ważnym miejscu lokowanej Łomży i ziemi łomżyńskiej w polityce Janusza, świadczy również pobudowany przez niego w naszym mieście, w latach 1404-1421, dwór książęcy oraz częste jego w nim pobyty. Niewątpliwie był władcą dla naszego miasta najważniejszym w okresie średniowiecza. Dalszy rozwój miasta możliwy był dzięki położonym przez niego fundamentom, pośród których głównym jest nadanie praw miejskich 15 czerwca 1418 roku.

Adam Sokołowski; Adiunkt w Dziale Historii Muzeum Północno-Mazowieckiego w Łomży

Część stałej wystawy w Muzeum P-M przedstawiająca kopie dokumentów dotyczących historii Łomży oraz scenę z obrazu „Książę mazowiecki Janusz I nadaje Łomży prawa miejskie, 1418” autorstwa Józefa Deptuły. Fot. Bolesław Deptuła.jpg

 

 

246 Ogólnie 2 Dziś
  
 

Zostaw komentarz

Twój e-mail nie zostanie opublikowany.

Avatar